ČR/Polsko: Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547 to dokonanie naukowe – indywidualny projekt badawczy i cykl wydawniczy

Prof. PhDr. Bogusław Czechowicz, Dr. je autorem rozsáhlé série v polštině vydaných knihy Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547 (Idea a stát. Koruna Království českého v letech 1457–1547). Jde o obsáhlou syntézu dějin a kultury zemí Českého království. Czechowicz je profesí historik i historik umění, takže umělecká díla nebo architektura jsou pro něj důležité historické prameny. Ve svých knihách zpracoval úctyhodné množství archivních záznamů a odborné literatury, včetně regionálních studií. Na osudy zemí České koruny se nedívá jen z hlediska Prahy, ale také z perspektivy Vratislavi, kterou považuje za druhé mocenské centrum. Czechowicz působí v současné době na Slezské univerzitě v Opavě.

Peter Kováč

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547 to dokonanie naukowe – indywidualny projekt badawczy i cykl wydawniczy – jedyne w swoim rodzaju, nie mające wielu odpowiedników we współczesnej humanistyce, bliższe ambicjom i dziełom badaczy wieków minionych, zwłaszcza XIX. Całość przedsięwzięcia, pisanego w latach 2011-2020 zamyka się w 15 woluminach różnej objętości, od około 150 do ponad 800 stron.

Dzieło to jest kontynuacją książki Dvě centra v Koruně. Čechy a Slezsko na cestách integrace a rozkolu v kontextu ideologie, politiky a umění (1348-1458), České Budějovice 2011 (oraz suplementu do niej Böhmische Erbfolge und Breslau in den Jahren 1348-1361. Kunst und Geschichte auf Wegen und Holzwegen der Historiographie, Červený Kostelec 2013) i jest próbą innego spojrzenia na państwo czeskie schyłku średniowiecza i początków nowożytności.

Jest to próba przewartościowująca dominujący dotąd bohemocentryczny, czy nawet pragocentryczny horyzont poznawczy, a zatem dzieło oferujące ogląd uwolniony od narodowych, konfesyjnych i innych sentymentów, ogląd ani czeski, ani niemiecki, ani polski (w grę wchodzi terytorium ówczesnej Korony Królestwa Czech, dziś podzielone między państwa czeskie, polskie i niemieckie, a zatem obszar uwikłany w narracje państwowo-patriotyczne).

Nie jest to też ogląd obciążony katolicyzmem czy nurtami czeskiej lub niemieckiej reformacji; co więcej – ogląd ten budowany jest na podstawie analizy źródeł, których interpretacją zajmują się jak historia, tak i historia sztuki oraz archeologia. Jest to wreszcie dokonanie człowieka, który badany obszar – spenetrowany na przestrzeni trzech dekad – zna doskonale z autopsji. Dlatego praca pod względem tematycznym i typologicznym da się usytuować obok takich dokonań, jak tomy historii czeskiej lub narodu czeskiego Františka Pubički i Františka Palackiego, opracowanie czeskich zamków Augusta Sedláčka, czy tomy o miastach Karela Kučy lub dzieła Augusta Prokopa o sztuce Moraw oraz Hansa Lutscha o (zasadniczo) Śląsku.

Po wydaniu wszystkich tych książek w historiografii państwa czeskiego, ziem czeskich (oprócz Czech także Śląska, Moraw i obojga Łużyc) można oczekiwać resetu w postrzeganiu ważnego wycinka dziejów czeskich (a w ich ramach też morawskich, śląskich i łużyckich). Idea i państwo stwarza fundament pod przyjęcie innej optyki, niż dotąd wdrażane. Tak szeroko zakrojone dzieło z pewnością nie jest jednak wolne od wad, potknięć i deficytów – uniknąć ich nie sposób. Jest to efekt pracy jednego człowieka – z natury rzeczy omylnego. Tom ostatni winien przynieść między innymi korektę tego, co w poprzednich uzyskało niewłaściwą postać.

Praca w pierwotnym zamyśle miała być jednotomowa, z czasem – trzy lub czterotomowa, ale z roku na rok wciąż się rozrastała. Zachowano jednak jej pierwotną strukturę, w podziale na tomy, części i zeszyty jawiącą się jako skomplikowana, ale może jako taka mającą też swoje uzasadnienie w sferze koncepcyjnej. Ocena całości będzie wszakże możliwa po ukazaniu się ostatniego tomu. Cale dzieło – wszystkie jego części – jest już napisane, podlega jedynie nieustającym uzupełnieniom i drobnym zmianom wynikającym ze śledzenia postępu badań, pogłębiania własnych oraz narastania literatury przedmiotu. Przedsięwzięcie nie było finansowane z żadnych grantów – co najwyżej udawało się pozyskiwać finansowe wsparcie publikacji poszczególnych woluminów.

 

Struktura całego przedsięwzięcia (w części wydanego, a w części czekającego na publikację):

 

Idea i państwo

Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547

[1] I. Historiograficzny gorset. Korona Czeska oczami pokoleń badaczy (2017)

[2] II. „Sic noster rex Jiřík” czy „occupator regni Bohemiae”? Rządy w Koronie Jerzego

z Podiebradów (2017)

[3] III. „Mathias primus Dei gratia rex Bohemiae”. Rehabilitacja nieuznawanego króla

(2017)

IV. Król i stany

[4] 1: Siła słabości? Długie późne rządy Władysława II (2018)

2: Książęta i szlachta

[5] A. Książęta i hrabiowie (2020)

[6] B. Magnaci (2020)

[7] C. Rycerze, włodykowie i inni „urodzeni” (2022?)

3: Miasta i mieszczanie

[8] A: Miasta królewskie Czech

[9] B: Miasta królewskie Śląska, Moraw i obojga Łużyc

[10] C: Miasta prywatne

[11] 4: Duchowieństwo: struktury i instytucje

[12] V. Niepozorna dekada Ludwika. Młody król wobec starych i nowych problemów

VI. „Rex decus Ferdinandus”. Kolejny Habsburg na czeskim tronie

[13] 1: Stany wobec panującego

[14] 2. Monarcha wobec stanów

[15] VII. Konkluzje i uzupełnienia. Zbiorcze zestawienie źródeł i literatury. Indeksy

 

Tomy, części i zeszyty (spisy treści i streszczenia):

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, I: Historiograficzny gorset. Korona czeska oczami pokoleń badaczy,

Wrocław: Quaestio, 2017

Spis treści [obsah]

Przedmowa [dotyczy całej serii]

Wstęp

1. Droga do spójnego obrazu państwa

2. Mity i stereotypy

3. Historycy jako sędziowie

4. Między historią i historią sztuki

5. Niewykorzystane możliwości?

6. Veritas vincit?

Zakończenie

Skróty

Wykaz źródeł i literatury

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Tom pierwszy jest historiograficznym – choć nie tylko takim – wstępem do problematyki całej pracy. W rozdziale pierwszym Droga do spójnego obrazu państwa przedstawiono skrótowo i krytycznie zarazem dotychczasowe usiłowania całościowego ujęcia dziejów i kultury artystycznej władztwa czeskiego w interesującym nas okresie. Były to niemal wyłącznie usiłowania nieudane, hołdujące przeważnie państwowo-narodowym paradygmatom, obciążone patriotyczną aksjologią a niekiedy i kompleksem, przeważnie zdominowane przez bohemo- czy pragocentryzm. Ostatnie 25 lat to próby przełamywania tych zaniedbań i niedomagań, przeważnie jednak dalekie od zrównoważonego potraktowania wszystkich krajów koronnych, to jest Królestwa czeskiego, Margrabstwa Morawskiego, Księstw Śląskich oraz Margrabstw Górnych i Dolnych Łużyc.

Przeszkodą do osiągnięcia sukcesu w tej dziedzinie są historiograficzne mity i stereotypy, którym poświęcony został rozdział drugi. Badacze – zarówno historycy, jak i historycy sztuki – przeważnie nie potrafili wyrwać się z tych schematów myślowych, często nawet nie rozumiejąc, co tak naprawdę oznaczał termin Korona Królestwa Czech. Badacze czescy często zapominali, że Śląsk to coś więcej niż fragment historycznego regionu pozostały po 1742 roku w granicach państwa czeskiego, a niemieccy i – szczególnie polscy – prześcigali się w izolowaniu Śląska od czeskiego kontekstu, albo wręcz kreowali obraz dziejów i sztuki tego kraju jako jakiegoś wyizolowanego politycznie obszaru, niekiedy nawet nie przyjmując do wiadomości faktu, że w owym czasie nie był on częścią polskiego organizmu państwowego. Tak na przykład zrodziła się historiograficzna iluzja powstania w czasach króla Macieja śląskiego sejmu – w swej istocie był on wówczas śląsko-łużycki – albo mniemanie o jakimś węgierskim okresie śląskich dziejów wynikające z nieprzyjmowania do wiadomości faktu, że Maciej Korwin rządził w kilku czeskich krajach koronnych jako władca czeski, a nie węgierski. To zaś wypaczało interpretacje wielu programów ideowych takich kreacji, jak ratusze we Wrocławiu czy Ołomuńcu lub zamek w Budziszynie.

Kolejny rozdział Historycy jako sędziowie dotyczy roli osobistych uprzedzeń i sympatii w kreowaniu wizji dziejów, tu w odniesieniu do charakterystyk ważnych aktorów ówczesnych poczynań (głównie) politycznych. Opinie badaczy są przy tym często zdumiewająco zależne od epoki i klimatu ideowego, w jakim żyli lub żyją i porażająco niekiedy oddalone od realiów epoki, w jakiej funkcjonowała oceniana postać. Stanowią jednak często sugestywna część narracji historycznej, mając bardzo duży wpływ na kształtowanie świadomości historycznej czytelników. Na ogół jest to wpływ szkodliwy.

Rozdział Między historią i historią sztuki to z jednej strony próba zarysowania atrakcyjności realizowanego w kolejnych tomach modelu projektowania przeszłości, z równie silnym jak w przypadku źródeł stricte historycznych wychyleniem w kierunku źródeł artystycznych. Prześledzono w mim także jednak przykłady niepowodzeń na tym polu możliwej współpracy historyków sztuki i historyków. Koresponduje z tym rozdział kolejny, zatytułowany Niewykorzystane możliwości? Omówiono w nim, nieomal zrecenzowano kilka na ogół monumentalnych i spektakularnych publikacji z ostatnich lat, które rozbudzały nadzieję na przełamanie dotychczasowych niepowodzeń na drodze do stworzenia całościowego i zrównoważonego obrazu Korony Czeskiej między połowami XV i XVI wieku tak w czasie, jak i przestrzeni znaczonej kodującym ją dziedzictwem artystycznym. Prace te na ogół stanowiły istotny krok we właściwym kierunku, zbyt często jednak przynosiły rozczarowanie, by uznać, że podjęta w inicjowanym niniejszym tomem moja publikacja nie znajduje uzasadnienia.

Nie jest ona doskonała – część przyczyn tego stanu ujawnia kolejny rozdział Veritas vincit? Pokazano w nim kilka problemów, na jakie napotyka współczesny badacz i i autor, przygnieciony przez biurokratyczne, prawne i mentalne absurdy świata nauki, świata w ogóle. Pokazano je także po to, by usprawiedliwić niektóre niedomagania, choćby w zakresie materiału ilustracyjnego, ale i inne.

Wymowa tego tomu jawić się może jako pesymistyczna, ale – jak napisano – jest to wstęp do potężnej dawki efektów wieloletniej pracy u podstaw, pracy weryfikującej wiele z tego, co dotąd o Czech, Morawach, Śląsku i Łużycach, o Koronie Czeskie, o Europie Środkowej nawet napisano. Takie działanie wymaga oczyszczenia przedpola. Trudno tego dokonać kreśląc jakiś chronologiczny przegląd literatury czy wykreować obraz stanu badań – nie one są bowiem celem samym w sobie. Ten tom to tylko rozbudowany wstęp, ale zarazem praca która może przysłużyć się rozwinięciu krytycznej refleksji naukowej, zdecydowanie bardziej krytycznej niż sytuującej się w duchu jakiejś poprawności, a to w przekonaniu, że bez krytycznego podejścia do dokonań poprzedników nie ma twórczej myśli naukowej. A że nie ma nauki bez tradycji naukowych badań, przekona się czytelnik po opublikowaniu tomu ostatniego, którego główną część stanowić będzie zbiorcza bibliografia licząca wiele tysięcy pozycji bibliograficznych.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, II: „Sic noster rex Jiřík” czy „occupator regni Bohemiae”? Rządy w Koronie Jerzego z Podiebradów,

Wrocław: Quaestio, 2017

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Droga do rozłamu

1.1.Mocne i słabe punkty Korony Królestwa Czech jako konstrukcji politycznej

cesarza Karola IV

1.2. Konsekwencje awansu Czech na ideowej i politycznej mapie Europy

1.3. Imperator ad omnia infelix. Dziedzictwo wielkiego cesarza

1.4. Silne papiestwo – słabe cesarstwo

1.5. Praga a Wrocław

1.6. Polityczne aspiracje stanów

2. Jerzy czeskim królem

2.1. Praska elekcja i wrocławska reakcja na nią

2.2. Pierwsze kroki nowego władcy

3. Konflikt króla z Wrocławiem

3.1. Skutki śląskiego veta

3.2. Wrocławska victoria i papiescy dyplomaci

4. Ad eterne valeatis felicitatis gaudia pervenire. Ideotwórcze działania we Wrocławiu i

Zgorzelcu około roku 1460

4.1. Wrocławska wizja czeskich i śląskich dziejów

4.2. Odpusty i historyzm

4.3. Artystyczne poczynania Łużyczan

5. Rzym – Wrocław – Praga

5.1. Rzym traci cierpliwość

5.2. Wrocławska Canossa Jerzego?

6. Regia corona ornata. Horyzont polityczny króla Jerzego

6.1. Tractatus pacis

6.2. Reprezentacja władzy Jerzego

7. Rozwój i konsolidacja opozycji

7.1. Działania biskupa Jodoka z Wrocławiem w tle

7.2. Zdeněk ze Šternberka i biskup Rudolf wchodzą do gry

7.3. Pilzno i inni

8. Půda pod nohama horká. Klęska polityki kompromisu

9. Per multa bella. Wojna i dyplomacja.

9.1. Kości zostały rzucone…

9.2. Durchlauchster allirgnedigster herr vnd konig

Zakończenie

Skróty

Wykaz źródeł i literatury

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Książka dotyczy zasadniczo 11 lat rządów król Jerzego, ale tylko do czasu, gdy wybrano w 1469 roku nowego władcę – Macieja. By wyjasnić mechanizm, jaki do tego doprowadził przedstawiono w rozdziale 1. ogólne uwarunkowania funkcjonowania państwa czeskiego w europejskim kontekście, jak też procesy w nim zachodzące. Kluczowym elementem jest tu rola Wrocławia, który jeszcze w czasach cesarza Karola IV kreowany był na drugi obok Pragi ośrodek w Koronie Czeskiej będący nośnikiem praw dziedzicznych do władzy królewskiej (podczas gdy Czesi mieli prawo eekcji króla). Po 1360 roku Karol miał jednak synów i sprawa następstwa po nim okazała się być jednoznaczna. Mechanizm ten wykorzystał syn Karola Zygmunt, którego Czesi w dobie rewolucji husyckiej nie chcieli w 1419 roku widziec na swoim tronie. Droga ostatnieg Luksemburga wiodła zatem przez Wrocław. Kolejni władcy czescy 9Albrech i Ladislaw Hasburgowie) byli uznawani we Wrocławiu nie z racji elekcji dokonanej w Pradze, ale jako królowie dziedziczni (odpowiednio zięć i wnuk Zygmunta).

Ponieważ dziedzicznym królem nie był wybrany w 1458 roku Jerzy, a w dodatku elekcja przebiegała bez udziału Ślązaków, nie został ona nad Odrą uznana. Na przeszkodzie stał tez fakt, że nowy król był utrakwistą. Jedgo głównym oponentem stał się potęzny i ambitny Wrocław. Miasto podjęło około 1460 roku ogromny wisiłek dyplomatyczny, przeciwdziałając na forum Europy umacnianiu sie władzy Jerzego, dyskredytując go zwłaszcza w Rzymie. Pod naciskiem legatów papieskich, zainteresowanych udziałem Jerzego w krucjacie antytureckiej, musial jednak ulec. W 1460 roku złożono więc Jerzemu warunkowy hołd na 3 lata, ten własciwy odkładając do czas wymaganej zwyczajem wizyty hołdowniczej Jerzego w stolicy Śląska.

W mieście tym podjęto wówczas działania w sferze ideowej mające wykazać, ze Wrocław jest miastem nie mniej – w sensie historycznym – czeskim, niż skalana herezją husycką Praga. Eksponowano więc założenie miasta przez czeskiego księcia Wratysława, kult św. Wojciecha, uzyskiwano spektakularne odpusty, spisywano wspólne śląsko-czeskie dzieje. Gdy w połowie lat 60. XV wieku stosunki Jerzego z Kurię Rzymską coraz bardziej się pogarszaly, Wrocław tworzył kreacje mające uzasadnić wypowiedzenie posłuszeństwa królowi (program ratusza staromiejskiego), czy stworzyć przestrzeń dla pokajania się grzesznego monarchy (przedsionek katedry wrocławskiej).

Jerzy tymczasem przedsięwziął kroki zmierzające do umocnienia swojej pozycji w Europie a to w zdecydowanej opozycji do papiestwa, szukajac oparcia wśród czynników zainteresowanch koncyliaryzmem (idea wyższości soboru nad papieżem). Temu służył projet konfederacji państw europejskich, ale bez udziału papieża (tzw. tractatus pacis). Czescy magnaci (baroni) z różnych powodów, ale także zaniepokojeni rolą i samodzielnoscią polityczną Wrocławia, który szukał swojego kandydata na tron czeski, zawiązali pod przywództwem biskupa wrocławskiego Jodoka z Rožmberka pod koniec 1465 roku konferedarcję skierowaną przeciw królowi. Jerzy był jedynym personalnym łacznikiem miedzy stolica Śląska a elitą czeskiej szlachty (Rožmberkowie uważani byli za najpotęzniejszy zceski ród magnacki). Popierana przez papieża, konfederacja ta szybko nawiazała współpracę z Wrocławiem, która przetrwala śmierć biskupa Jodoka w 1467 roku. O ile jednak Kuria Rzymska za pośrednictwem legata Rudolfa z Rüdesheim widziała kandydata na tron czeski w osobie polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka, Wrocław miał już wówczas swojego kandydata – młodego i energicznego władcę Węgier Macieja Korwina.

Władca Polski nie był zainteresowany wmieszaniem się w sprawy czeskie i raczej po cichu sprzyjał Jerzemu. Papież detronizował jednak Jerzego i ogłosił krucjatę przeciw niemu jako kacerzowi. Na jej czele stanął Maciej Korwin. Lata 1467-1468 przebiegały pod znakiem brutalnych walk na obszarze Moraw, Śląska oraz Czech. Niezależnie od wydarzeń wojennych, opozycja antykrólewska przejmowała inicjatywę polityczną w swoje ręce. Ddoprowadzono więc w maju 1469 roku do wyboru w Ołomuńcu przez przedstawicieli wszystkich krajów Korony Czeskiej Macieja na króla czeskiego, albowiem z punktu widzienia katolików Jerzy został juz zdetronizowany. Nie uznali tego rzecz jasna utrakwiści – zaplecze polityczne Jerzego, co spowodowało dalsze walki. Od maja 1469 roku Korona czeska miała dwóch zwalczających się królów. Istotny jest jedem szczegół – Macieja natychmiats po elekcji na Morawach przybył do Wrocławia i tu, zdaniem miejskiegio pisarza Petra Eschenloera, zaczął dopiero wykonywać władzę króla czeskiego. Sen Wrocławian o swoim królu czeskim właśnie się spełnił.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, III: „Mathias primus Dei gratia rex Bohemiae”. Rehabilitacja nieuznawanego króla,

Wrocław: Quaestio, 2017

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Jerzy wobec Macieja i nowej sytuacji. Problem następstwa

2.Maciej i Wrocław a śląsko-łużycka przestrzeń polityczna w latach 1469-1479

2.1. Śląski tygiel

2.2. Łużyckie metamorfozy

2.3. Pieniądze i polityka

3. Król Maciej a Morawy

3.1. Ustrojowe pryncypia margrabstwa

3.2. Manifestacje morawskiej odrębności

4. Aby koruna česká po kusiech roztrchována nebyla. Bellum szlesie i smlúvy olomúcké

4.1. Ku militarnemu przesileniu

4.2. Długa droga do pokoju

4.3. Traktat ołomuniecki

5. Sytuacja na Śląsku i Łużycach w latach 1479-1490

5.1. Stabilizacja…

5.2. … i próby jej zakłócenia

5.3. Pomnik czeskiej państwowości – ratusz staromiejski we Wrocławiu

5.4. Przejawy reprezentacji władzy monarszej na Górnych Łużycach

6. „Hradecki” biskup, praska rebelia i kutnohorskie ukojenie czyli troski króla Władysława

6.1. Niektóre przejawy reprezentacja władzy monarszej w Królestwie Czeskim

6.2. Katolicki monarcha w środowisku utrakwistycznym

6.3. W odpowiedzi na wrocławskie wyzwania? Królewski mecenat artystyczny

praskiego Jagiellona do roku 1490

7. Wobec papieża i cesarza

7.1. Papież przejednany

7.2. Rok 1486 i reset w relacjach Królestwa Czeskiego ze Świętym Cesarstwem

Rzymskim

7.3. Pytanie o artystyczne refleksy wydarzeń z 1486 roku

Zakończenie

Skróty

Wykaz źródeł i literatury

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Książka przedstawia sytuację w Koronie Królestwa Czech pod rządami dwóch monarchów, przy czym – w przeciwieństwie do dotychczasowych prób w tym zakresie – programowo daje pierwszeństwo Wrocławiowi przed Pragą, albowiem to śląska metropolia i popierany przez nią Maciej Korwin były czynnikami dominującymi w ówczesnym państwie czeskim.

W rozdziale 1. przedstawiono reakcję praskiego ośrodka politycznego na wybór Macieja i skomplikowana grę polityczną związaną z sukcesją po schorowanym Jerzym, wreszcie – wybór po jego śmierci w 1471 roku syna króla polskiego, młodziutkiego Władysława Jagiellończyka. W kolejnym rozdziale omówiono sytuację społeczno-polityczną na obszarze trzech północnych krajów koronnych – Śląska (który teraz zaczął być coraz częściej dzielony na Dolny i Górny) oraz Łużyc oraz Ziemi Budziszyńskiej i Zgorzeleckiej (która teraz coraz częściej zaczęła być określana jako Górne Łużyce). Uformował się też wówczas wspólny śląsko-łużycki sejm (a nie śląski, jak błędnie się uważa). Kolejny rozdział poświęcono sytuacji na Morawach, które pod rządami Macieja przeżywały rozkwit struktur stanowych, kodyfikacji praw, w tym i usankcjonowanie języka czeskiego jako urzędowego. Władza katolickiego monarchy okazała się być przy tym bardzo tolerancyjna wobec morawskich utrakwistów, a nawet braci czeskich.

W skali całego państwa nadal istniał stan wojny domowej. Militarne przesilenie nastąpiło w 1474 roku pod Wrocławiem, gdzie Maciej obronił swój stan posiadania przed znacznie większa armią Władysława i jego ojca Kazimierza polskiego. Przez kolejne lata trwały rokowania, które w 1479 roku doprowadziły do zawarcia w Ołomuńcu układu. Na jego mocy obaj królowie czescy wzajemnie się uznali za władców dziedzicznych, rozdzielając swoje kompetencje terytorialne: Maciej zachował władzę króla czeskiego na Śląsku, Morawach i obojgu Łużycach, a Władysław w Czechach. Przez kolejne 21 lat istniała jedna Korona Czeska z dwoma królami. Po tych sukcesach Maciej umacniał swoją władzę na Śląsku. Zasadniczo faworyzował Wrocław, pogarszała się natomiast sytuacja książąt śląskich, z których kilku powstało przeciwko suwerenowi w 1488 roku, ponosząc sromotną klęskę i tracąc swoje księstwa. Maciej szykował bowiem nad Odrą oparcie dla swojego nieślubnego syna Jana jako przyszłego króla czeskiego. Oparciem dla niego był przy tym potencjał ideowy Wrocławia, miasta, które jego wielki poprzednik na węgierskim i czeskim tronie, Zygmunt Luksemburski, określił jako drugą stolicę Królestwa Czeskiego (altera sedes regni).

We Wrocławiu rozbudowywano ratusz – najwspanialszy pomnik władzy Korwina jako króla czeskiego. W latach 80. XV wieku pojawiły się w gmachu elementy odwołujące się do sztuki papieskiego Rzymu (kasetonowy strop), jedne z pierwszych antykizujących form na północ od Alp. Czerpiąc z imperialnej symboliki Wiecznego Miasta nie tylko demonstrowano tym prawowierność (katolickość) Wrocławia, ale i cesarskie ambicje Macieja. Jego osobliwy pomnik powstał też w tym samym czasie w Budziszynie na zamku Ortenburg, prezentując go jako nowego Salomona, aspiranta do korony cesarskiej. Program ten skierowany był w znacznej mierze przeciwko saskim Wettynom, od dekad aspirującym do korony czeskiej, zarazem ekspandującym na jej terytorium poprzez stopniowe skupowanie określonych księstw i dominiów (Księstwo Żagańskie na Śląsku, dominium Loket w Czechach – transakcja zablokowana przez Macieja, dobra Beeskow na Łużycach).

Tymczasem w Pradze rządził izolowany na arenie międzynarodowej Władysław (uznawał go tylko jego ojciec, od 1477 cesarz i… od roku 1479 Maciej). Jagiellon podejmował pewne kroki na rzecz rekatolizacji Czech, co spowodowało w 1483 roku wybuch powstania w Pradze i zagroziło władzy młodego króla. Po kilku latach doprowadzono jednak do pokoju religijnego w Czechach, to jest do wzajemnego uznania się katolików i utrakwistów. Taki modus vivendi od lat obowiązywał na Maciejowych Morawach.

Wrocławskie wyzwania w zakresie reprezentacji władzy monarszej z czasem znalazły refleksy w Pradze. Po praskim Powstaniu Władysław rozpoczął odbudowę i przebudowę Zamku Praskiego, w tym katedry. Najefektowniejszym architektonicznym pomnikiem jego władzy w Pradze z tego okresu (przed 1490 r.) jest jednak Brama Prochowa, eksponująca swoją dekoracją (w tym poprzez inskrypcje) królewskie czy nawet cesarskie pochodzenie Władysława (po matce Elżbiecie z Habsburgów był potomkiem Luksemburgów), czyli to, czym nie mógł się pochwalić parweniusz wśród monarchów Maciej Korwin.

Czesko-węgierski władca triumfował jednak na arenie międzynarodowej. Pomijając już to, że przez 30 lat skutecznie powstrzymywał napór Turków na Europę, w 1485 roku zajął zbrojnie Dolną Austrię z Wiedniem, wypędzając z niego cesarza Fryderyka II Habsburga. Rok później bardzo skomplikowała się relacja władztwa czeskiego z Cesarstwem Rzymskim. Niezaproszenie na elekcję Maksymiliana, syna cesarza Fryderyka na króla rzymskiego, żadnego z królów czeskich (król czeski był od wieków jednym z elektorów) wywołało oburzenie w Czechach, tym bardziej, że kilka lat wcześniej Władysław udzielił cesarzowi pomocy wojskowej. Stany czeskie proklamowały w 1486 roku wyłączenie władztwa czeskiego ze struktur Cesarstwa Rzymskiego. Habsburgowie, stary cesarz Fryderyk i młody król Maksymilian, uznali to. Decyzja ta nie mogła jednak dotyczyć Śląska, Moraw i Łużyc, czyli tych części Korony Czeskiej, która pozostawała pod berłem Macieja. Gdy ten nieoczekiwanie zmarł w 1490 roku w Wiedniu, władzę w całym państwie czeskim objął Władysław Jagiellończyk. Przez kilka dekad stosunek poszczególnych krajów koronnych do cesarstwa będzie jednak interpretowany rozmaicie. Stany czeskie czyli praski ośrodek polityczny przeforsuje w ciągu kolejnych lat XVI wieku swoje stanowisko w tej sprawie. Niemniej znajdziemy na ówczesnym Śląsku ślady przywiązania do idei cesarstwa.

Po śmierci Macieja w 1490 roku Korona została scalona pod jednym berłem, ale nadal istniały w niej sprzeczne interesy. Państwo jako całość przetrwało jednak najbardziej osobliwy okres w swoich dziejach – dwuwładzę, dwukrólewie.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, IV: Król i stany, 1: Siła słabości? Długie późne rządy Władysława II,

Wrocław: Quaestio, 2017

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Reintegracja Korony pod jednym berłem

1.1. Kraje koronne wobec nowego władcy

1.2. Władca wobec krajów koronnych

1.3. Jagiellonowie a integralność czeskiej monarchii

1.4. Próby centralizacji władzy. Reformy monetarne

2. Odnowa autorytetu Pragi a Wrocław

2.1. Zamek Praski

2.1.1. Archikatedra

2.1.2. Rezydencja królewska

2.2. Inne kreacje na obszarze praskiej aglomeracji

2.3. Wrocławskie dokonania mieszczan i biskupa

2.3.1. Miasto lewobrzeżne

2.3.2. Ostrów Tumski

2.3.3. Wspólna inicjatywa – uniwersytet

2.4. Praga piórem Jana Bechyňki i Wrocław w optyce Barthela Steina

2.5. Inne królewskie miasta i zamki

3. Potęga stanów.

3.1. Królewska nieobecność

3.2. Czas wielkich kodyfikacji

3.2.1. W krajach koronnych

3.2.2. Władysławowska konstytucja krajowa

4. Abychom se neutiskali, než spolu byli za jednego člověka jako dobří přátéle. U progu wojny domowej

4.1. Miasta królewskie przechodzą do kontrofensywy

4.2. Ku porozumieniu

5. Znów problemy z sukcesją

5.1. Vivente rege

5.2. Wrocławska wizyta hołdownicza w 1511 roku

5.3. Między Pragą a Wrocławiem – kutnohorski pomnik idei państwa

5.4. Z cesarzem w tle

Zakończenie

Skróty

Wykaz źródeł i literatury

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Książka poświęcona jest dwudziestu sześciu latom rządów w państwie czeskim przeważnie w nim nieobecnego króla Władysława, który w 1490 roku objął także tron węgierski. Ocena poczynań króla jest skomplikowana, z jednej strony zdaje się, że działał monarcha ostrożnie, z drugiej – wiele jego przedsięwzięć jawi się jako nierozważne czy nawet zagrażające integralności państwa czeskiego. Należy tu głównie wspomnieć o nadawaniu lenn w Koronie swoim braciom, Janowi Olbrachtowi, a potem Zygmuntowi, z pozycji władcy węgierskiego, a nie czeskiego. W tej sytuacji gwarantem stabilności państwa stawały się czeskie stany, dążące także do ograniczenia samodzielności śląskich książąt. Podjęto też w owym czasie szereg działań na rzecz centralizacji władzy w Pradze, z reformami monetarnymi na czele.

Paradoksalnie, to pod nieobecność króla dokonano spektakularnej rozbudowy Zamku Praskiego, czyniąc z niego jedną z najwspanialszych rezydencji monarszych w Europie i pomnik władzy. Sala Władysławowska i inne składowe programu użytkowego i ideowego zamku w różnym stopniu wyrażają potęgę króla, jak i stanów czeskich wykonujących w jego imieniu władzę nie tylko w Królestwie Czeskim, ale poniekąd w całej Koronie. Czeskiego króla sławiły także programy jego rezydencji i obiektów publicznych, jak zamek Křivoklát, Vlašski Dvur w Kutnej Horze (królewska mennica) czy inne, pomniejsze. Wrocław nie był w stanie sprostać już takim wyzwaniom, nie zrezygnowano jednak z demonstrowania swoich ambicji (Brama Mikołajska, dokończenie przebudowy ratusza, fundacje biskupie). Jedną z nich była próba założenia w 1505 roku uniwersytetu, poparta przez króla, ale zastopowana przez papieża. Miała to być uczelnia katolicka dla „ozdoby władztwa czeskiego”, konkurencyjna dla utrakwistycznego i podupadłego wówczas uniwersytetu praskiego.

Okres ten przeszedł pod znakiem wielkich kodyfikacji – jedynie Morawy miały tego rodzaju działania już za sobą (Księga towaczowska z początku lat 80. XV w.). Łużyce i Śląsk uzyskiwały od króla potwierdzenie swoich pryncypiów ustrojowych, zaś Królestwo Czeskie w 1500 roku – rozległy akt normatywny zwany Władysławowską konstytucją krajową. W niektórych punktach dotyczyła ona całej Korony Czeskiej. Co ciekawe, wbrew nazwie znacznie ograniczała pozycję monarchy, a wzmacniała role polityczną szlachty, zwłaszcza magnatów. Głównym przegranym były jednak czeskie miasta królewskie. Wywołało to trwający 17 lat kryzys państwa omal nie zakończony wojną domową. Gdy spojrzeć na te zmagania z perspektywy całej Korony, a nie tylko Czech, podziały jakie przebiegały jawią się jako bardzo skomplikowane. I tak np. miasta czeskie wsparł książę Bartłomiej, który na Śląsku walczył jednak z Wrocławiem, zaś książę Fryderyk II legnicki, tez w opozycji wobec stolicy Śląska, działał na rzecz czeskich magnatów. Konflikt zakończył się w 1517 roku: miasta zrezygnowały ze swoich monopoli ekonomicznych, szlachta dopuściła je do udziału w obradach czeskiego sejmu.

Starzejący się Władysław dopiero po roku 1500 doczekał się potomstwa. Uzyskując uznanie przez stany czeskie praw swojej córki i syna do sukcesji, musiał ustąpić im w sprawach integralności Korony Czeskiej, w której to kwestii postępował dotąd dość niefrasobliwie. Musiał jednak także zatroszczyć się o uznanie praw swego syna Ludwika do korony we Wrocławiu, dlatego dopiero w 1511 r. przedsięwziął wizytą hołdowniczą, by odebrać hołd stanów Śląska – w 21 lat po objęciu rządów w całej Koronie! Hołdu nie uzyskał, Ślązacy postawili bowiem sprawę, czy mają składać hołd Władysławowi jako władcy czeskiemu, czy węgierskim. Dylemat wiązał się z zapisem traktatu ołomunieckiego z 1479 r., który stanowił, ze w przypadku śmierci Władysława Maciej obejmie władzę w całym państwie, a w przypadku zgonu Macieja – Władysław musi zapłacić Koronie Węgierskiej 400 000 gulden ów za jej zaangażowanie w sprawy czeskie, po czym będzie mógł rządzić w całej Koronie. Z punktu widzenia króla było to płacenie samem sobie. Wrocław (podobnie jak stany węgierskie) domagał się jednak uregulowania tej kwestii. Sprawę znacznie później zakończy w iście salomonowy sposób Ferdynand I.

Ostatnie lata rządów Władysława to zatem troska o przejęcie władzy przez dorastającego syna Ludwika. Na zjeździe w Wiedniu w 1515 roku uzgodniono z cesarzem Maksymilianem, że Ludwik zostanie adoptowany przez imperatora, co otwierało perspektywę objęcia przez Jagiellona tronu rzymskiego (już wcześniej ambicje takie dyskretnie zdradzała dekoracja malarska w kaplicy św. Wacława w katedrze praskiej z 1506 r., powstała w czasie, gdy żona Władysława była w ciąży i miała urodzić kolejne dziecko, jak się okazało – Ludwika). Poza tym uzgodniono małżeństwa młodego Ferdynanda Habsburga z córką czesko-węgierskiego króla Anną, a Ludwika – z Marią Habsburg, siostrą Ferdynanda. Pierwsze z tych małżeństw będzie miało po śmierci Ludwika w 1526 r. istotne znaczenie przy wyborze jej męża na króla czeskiego.

Tymczasem integrująca się pod jednym jagiellońskim berłem Korona Czeska tworzyła także inne niż te w Pradze i Wrocławiu pomniki władzy i idei państwa. Spektakularnym i dotąd w swym charakterze niedocenionym jest kościół św. Barbary w Kutnej Horze. Miejsce, w którym w 1471 r. wybrano Władysława na króla Czech, stawało się przestrzenią do eksponowania prawowitości następstwa po nim jego syna Ludwika, jak też spoistości Korony Czeskiej, co ciekawe, w duchu utrakwistycznym, jednak o wielu znamionach uniwersalizmu. Religijno-polityczny program rozpięty na sklepieniu prezbiterium tego niezwykłego kościoła jest przy tym najbardziej spektakularną demonstracją idei protoreformacyjnych. Z reformacją luterańską przyjdzie się niebawem po śmierci w 1516 roku długowiecznego króla Władysława zmagać jak jego młodemu następcy, tak i katolickim przeważnie elitom czeskiej magnaterii. Praga i Wrocław znów przy tym określą swoje pozycje w stosunku do siebie po przeciwnych stronach politycznej barykady.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, IV: Król i stany, 2: Książęta i szlachta, A: Książęta i hrabiowie,

Wrocław: Quaestio, 2017

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Stratygrafia warstwy uprzywilejowanej

1.1. Książęta i hrabiowie

1.2. Wobec struktur stanowych

1.3. Baronowie czyli magnaci

1.4. Kariery, urzędy, majątki, prestiż

2. Przegląd rodów – książęta

2.1. Przemyślidzi opawsko-raciborscy

2.2. Piastowie śląscy

2.2.1. Piastowie oleśnicko-kozielscy

2.2.2. Piastowie głogowscy i żagańscy

2.2.3. Piastowie oświęcimscy

2.2.4. Piastowie legnicko-brzescy

2.2.5. Piastowie opolscy

2.2.6. Piastowie cieszyńscy

2.3. Wettynowie

2.4. Hohenzollernowie

2.5. Jagiellonowie

2.6. Podiebradowie

3 Przegląd rodów – hrabiowie

3.1. Hardekowie (Hardeggowie, Hardeckowie)

3.2. Gutštejnowie (Guttensteinowie)

3.3. Šlikowie (Schli[c]kowie)

4. Inne osoby i rody o szczególnej pozycji

4.1. Jan Korwin (Hunyady)

4.2. Zapolyowie, Gleichenowie i Leisingowie

Zakończenie

Skróty

Wykaz źródeł i literatury

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

O ile tomy II, III i IV.1. dzieła Idea i państwo prezentowały Koronę Czeską z perspektywy ogólnopaństwowej, przede wszystkim królewskiej, tak kolejne części tomu IV. skupiać się będą na ukazaniu panoramy stanów. Akcent położony jest tu przy tym głównie na ich działalność kulturotwórczą, przede wszystkim szeroko rozumiany mecenat artystyczny, ze szczególnym uwzględnieniem treści politycznych, konfesyjnych, stanowych i rodowych. Prezentacja ta pierwszeństwo daje książętom i szlachcie, z czego w osobnym tomie wyłoniono dwie warstwy: obok książąt także hrabiów (magnatom i rycerstwu poświęcone będą kolejne dwie części).

W części syntetycznej niniejszego tomu omówiono najpierw strukturę najwyższych warstw koronnej arystokracji, podejmując takie zagadnienia, jak pojawianie się nowych rodów książęcych, hrabiowskich i magnackich, wzajemne relacje między tymi warstwami i przenikanie się w ich obrębie, uwarunkowania prawne posiadanych tytułów, powiązania tytułów z urzędami oraz sferę stanowego i rodowego prestiżu. Zasadniczą część książki stanowi przegląd poszczególnych rodów. Prezentowano je wedle pewnego schematu: najpierw przegląd genealogiczny, potem posiadłości i piastowane urzędy, następnie dokonania mecenasowskie związane z rodową reprezentacją, a to rezydencje, prywatne miasta, kościoły i nekropole, sfragistyka i numizmatyka. W ten sposób przedstawiono Przemyślidów opawsko-raciborskich, bardzo rozrośniętych Piastów śląskich – z podziałem na poszczególne rodowe linie, następnie rody przybyłe z zewnątrz lub awansowane do stanu książęcego, zatem Wettynów, Hohenzollernów, Podiebradów i Jagiellonów, albowiem dwaj bracia króla Władysława byli książętami na Śląsku. W kolejnym rozdziale na podobnych zasadach przedstawiono rody szczycące się posiadaniem tytułów hrabiowskich (z tym, że Podiebradów, będących też książętami, uwzględniono wśród książąt, jako że jest to tytuł wyższy rangą). Są to zatem Hardekowie, Gutštejnowie i Šlikowie [Schlik]. Zaliczono ich tu do rodów hrabiowskich pomimo, że od końca XV wieku nasilała się w Królestwie Czeskim presja stanów, by nie uznawać tytułów nadanych przez czynnik zewnętrzny w stosunku do Korony Czeskiej. W poszczególnych krajach koronnych miano jednak różny stosunek do respektowania tych starań, a właśnie stworzenie wizji państwa czeskiego innej niż Prago- czy bohemocentyczna jest jednym z nadrzędnych celów całego dzieła Idea i państwo. Dotyczy to także stosunku ziem czeskich do cesarstwa, na szeroko rozumianym przełomie XV i XVI wieku inaczej postrzeganego w Czechach, a inaczej np. na Śląsku. Dlatego też do listy rodów dodano tu też baronów Rzeszy epizodycznie pojawiających się czeskiej przestrzeni prawno-majątkowej, takich jak Gleichenowie i Leisingowie.

Postacią o szczególnej pozycji w Koronie Czeskiej (epizodycznie wprawdzie, ale jednak), był też królewski syn z nieprawego łoża Jan Korwin. Poświęcono mu zatem nieco uwagi, tak samo, jak obecności na obszarze Korony (majątki, urzędy) węgierskiego rodu Zapolyów, których przedstawiciel wyniesiony został w konkurencyjnej elekcji w 1526 roku na tron węgierski. Ich status także był zatem swoisty – nie była to już „zwykła” szlachta.

Przedstawiony w książce obraz najwyższych warstw czeskiej (czeskokoronnej) arystokracji daje możliwość porównania na przykład śląskich książąt z takimi potentatami w sensie majątkowym, jak Šlikowie. Porównanie to nie wypada na rzecz śląskich dynastów korzystnie. Poza Piastami legnicko-brzeskimi, Janem opolskim i Podiebradami byli oni znacznie ubożsi i jedynie Kazimierz II cieszyński rekompensował sobie niedostatek dóbr karierą polityczno-urzędniczą. Z drugiej strony – wielu,, nawet ubogich książąt śląskich dysponowało środkami budowania swego prestiżu, a także poprawiania swej kondycji finansowej, jakimi było prawa mennicze. Mieli je także w Czechach Hardekowie (Kłodzko) i Šlikowie (Jáchymov), ale nie miała ich przytłaczająca większość czeskich i morawskich magnatów. Ci ostatni z jednej strony wchodzili w koligacje ze śląskimi rodami książęcymi (np. Šlikowie, Hardekowie, poza tym np. Házmburkowie, Rýzmburkowie, Pernštejnowie), zarazem jednak – mimo, iż często o wiele bogatsi – odczuwali oni pewien dyskomfort. Chyba dobrym tego przykładem omówionym w zakończeniu jest kazus Rožmberków. Konstruując w osobie Oldřicha II z Rožmberka fikcyjną, rzymską genealogię rodu, odwoływali się mocą sfabrykowanych dokumentach do 1. połowy XIV wieku, kiedy to ich pozycja miała być jakoby była budowana w relacji do fikcyjnego księcia Bolka opawskiego (sic!).

Wzajemny stosunek do siebie najwyższych warstw arystokracji Korony Czeskiej w tym okresie wymaga zapewne jeszcze wielu studiów. Niniejsze opracowanie ma na celu między innymi przełamanie wciąż dominującej tendencji, by stany te postrzegać w oderwaniu od siebie, np. osobno czesko-morawskie i osobno śląskie (łużyckie są wciąż najmniej opracowane). Tymczasem szlachta tworzyła szalenie ważny czynnik integrujący Koronę Czeską i czas najwyższy, by spoglądać na nią w ramach całego państwa, takiego, jakim było ono w interesujących nas tu okresie.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, IV: Król i stany, 2: Książęta i szlachta, C: Magnaci,

Wrocław: Quaestio, 2020

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Gałęzie starych rodów możnowładczych

1.1. Potomkowie Vitkovców

1.1.1. Rožmberkowie

1.1.2. Hradeccy

1.1.3. Landštejnscy

1.1.4. Ústeccy

1.1.5. Strážscy

1.2. Potomkowie Ronovców

1.2.1. Lipscy

1.2.2. Dubscy

1.2.3. Lichtemburkowie

1.2.4. Ronovscy (Křineccy z Ronova)

1.2.5. Míčanowie z Roztok

1.2.6. Klinštejnowie

1.3. Potomkowie Buziców

1.3.1. Zajícowie z Házmburka

1.3.2. Rožmitálowie

1.3.3. Šelmberkowie

1.3.4. Valdekowie

1.4. Potomkowie Markvarticów

1.4.1. Vartemberkowie

1.4.2. Valdštejnowie

1.5. Potomkowie Drslavców

1.5.1. Rýzmberkowie

1.5.2. Potšteinowie

1.6. Potomkowie Kouniców

1.6.1. Černčiccy z Kácova

1.6.2. Martiniccy

1.6.3. Talmberkowie

1.6.4. Stošowie z Kounic

1.6.5. Rychnovscy

1.7. Potomkowie Beneszowców

1.7.1. Krawarzowie

1.7.2. Tworkowscy

2. Inne magnackie rody czeskie i morawskie

2.1. Wielkie rody czesko-morawskie

2.1.1. Kunsztaccy

2.1.2. Šternberkowie

2.1.3. Pernštejnowie

2.1.4. Cimburkowie

2.1.5. Boskovicowie

2.1.6. Kostkowie z Postupic

2.2. Inne rody z południowych i zachodnich Czech

2.2.1. Janoviccy

2.2.2. Švamberkowie

2.2.3. Kolovratowie

2.2.4. Žeberkowie

2.2.5. Rýzmburkowie z Oseka

2.3. Rody ze środkowych i wschodnich Czech

2.3.1. Říčanscy

2.3.2. Chlumeccy

2.4. Rody morawskie

2.4.1. Lomniccy

2.4.2. Vlašimscy

2.4.3. Sovineccy

3. Rody wywodzące się spoza obszaru Korony Czeskiej

3.1. Rody o saskim, turyńskim i brandenburskim pochodzeniu

3.1.1. Plaveńscy

3.1.2. Koldicowie

3.1.3. Ilburkowie

3.1.4. Bibersztejnowie

3.1.5. Donínowie

3.1.6. Fictumowie

3.1.7. Haugwicowie

3.2. Rody o austriackim i bawarskim pochodzeniu

3.2.1. Krajířowie z Krajku

3.2.2. Ronšperkowie

3.2.3. Liechtenštejnowie

3.3. Rody o węgierskim pochodzeniu

3.3.1. Ludaniccy

3.3.2. Panowie ze Svatégo Jura i Pezinku

4. Rody późno podniesione do stanu magnackiego

4.1. Rody awansowane w przeciągu XV i pierwszych dekad XVI wieku

4.1.1. Veitmilowie

4.1.2. Smiřiccy

4.1.3. Tunklowie z Brníčka

4.1.4. Rabštejnowie

4.1.5. Pluhowie z Rabštejna

4.1.6. Zmrlíkowie ze Svojšína

4.1.7. Roupovscy

4.1.8. Firšicowie z Nabdína

4.1.9. Lickowie z Rýzmburka

4.1.10. Žerotínowie

4.2. Rody, których status magnacki wynikał z nadania czynnika zewnętrznego w

stosunku do Korony Czeskiej

4.2.1. Lobkovicowie

4.2.2. Kurzbachowie

4.2.3. Kunoviccy

4.2.4. Wilczkowie

4.2.5. Salhausenowie

Zakończenie

Skróty

Wykaz źródeł i literatury

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

O ile tomy II, III i IV.1. dzieła Idea i państwo prezentowały Koronę Czeską z perspektywy ogólnopaństwowej, przede wszystkim królewskiej, tak kolejne części tomu IV. skupiać się będą na ukazaniu panoramy stanów. Akcent położony jest tu przy tym głównie na ich działalność kulturotwórczą, przede wszystkim na szeroko rozumiany mecenat artystyczny, ze szczególnym uwzględnieniem treści politycznych, konfesyjnych, stanowych i rodowych. Po prezentacji książąt i hrabiów w poprzednim zeszycie, ten ukazuje magnatów (panów, baronów).

Omówiono tu 70 rodów pogrupowanych tak, by na pierwszym miejscu znalazły się te najważniejsze według ówczesnych unormować – zarazem najbogatsze i najbardziej wpływowe, jak Rožmberkowie czy Hradeccy. Ponieważ dla arystokracji zawsze szczególnie ważna była starożytność rodu, ale też jego koligacje z innymi, pierwszeństwo dano zarazem tym, które wywodziły się z pradawnych rodów Vitkovców, Ronovcóv, Buziców, Markvarticów, Drslavców czy Beneszowców. Dopiero potem omówiono te, które wspólnej genezy z innymi niemały, lecz były równia stare, jak wspomniane wyżej, zatem Kunsztaccy, Šternberkowie, Pernštejnowie, Cimburkowie czy Boskovicowie i kilka innych. Następnie przedstawiono rody obcego pochodzenia, nawet jeśli pojawiły się one na obszarze Korony już w XII lub XIV wieku, jak Plaweńscy, Doninowie, Bibrsztejnowie, Lichtenstejnowie czy Haugwicowie. Kolejna grupa to rody awansowane do stanu magnackiego późno w stosunku do innych, czyli w drugiej połowie XV i początkach XVI wieku, takie jak np. Veitmilowie, Tunklowie czy Žerotonowie. Kolejna grupa do rody podniesione do stanu magnackiego przez czynnik zewnętrzny w stosunku do państwa czeskiego, czyli najczęściej przez cesarza. Chodzi tu np. o Lobkoviców, Korcbachów czy Saalhausenów.

Omówienie każdego rodu rozpoczyna zwięzła prezentacja o charakterze genealogiczno-prosopograficznym, następnie omówione są koligacje, majątki i sprawowane urzędy. Dopiero potem następuje prezentacja działań kulturotwórczych. Na pierwszym miejscu pojawiają się rezydencje i siedziby. Akcentowane, a czasem analizowano te które w interesującym nas okresie podlegały przemianom, jedynie odnotowując inne. Następnie uwagę poświęcano rezydencjonalnym miastom, ale w nader ograniczonym zakresie, bo miasto prywatnym będzie poświęcony osobny zeszyt (IV.3.B), dalej – kościoły i klasztory, w tym zwłaszcza sepultury rodu i inne przejawi rodowej pamięci oraz upamiętniania się. Kończono przeważnie uwagami o sfragistyce rodu.

Niektóre podrozdziały o rodach liczą bardzo wiele stron (np. o Rožmberkach, Pernštejnach, Švihovskýych z Rýzmberka, Švamberkach), inne są bardzo krótkie i pozwalają ledwie uchwycić dany ród, dotąd niebadany (np. Klinštejnscy, Firsicovie z Nabdina, Žeberkovie, Kunoviccy). Jedne rody mają obfitą literaturę przedmiotu i swoje monografie, czasem kilka, podczas gdy pzedstawicieli innych rodów trzeba było wydobyć ze źródeł. Ale też znaczenie rodów i ich przedstawicieli było różne. Jedni to postacie pomnikowe (Oldřich z Rožmberka, Zdenĕk Konopišstski ze Šternberka, Ctibor Tovačovský z Cimburka, Vilém z Pernštejna, Albrecht Libštejnský z Kolovrat, Půta Švihovský z Rýzmburka, Zdenĕk Lev z Rožmitála), a obok nich mamy setki mniej lub bardziej znanych lub często nawet nieznanych (np. Potšteinowie czy Křineccy z Ronova). To samo dotyczy dokonań kulturotwórczych. Obok setek siedzib, które dziś mogą być przedmiotem badań głównie archeologów, są wspaniałe rezydencje i kościoły. Prezentowano je na podstawie istniejącego stanu badań, ale w wielu przypadkach wprowadzono nowe interpretacje. Dotyczą one np. morawskich rezydencji Pernštejnów nad Svratką, które jawią się jako próba stworzenia mitycznej krainy – rodowego matecznika, zamku z Blatnej, który jest ewidentną próbą stworzenia nowego „pałacu Salomona”, ale takie intencje da się odczytać także np. w Tovačovie. Zwrócono też uwagę na błędne postrzeganie w dotychczasowej literaturze niektórych fortyfikacji z przełomu XV i XVI wieku – przede wszystkim zamku Helfštyn, które nie są anachronizmem, jak sądzono, ale przeciwnie. Ich bardzo grube mury czy wręcz wały są reakcją na rozwój artylerii.

To samo, czyli propozycja nowej interpretacji, dotyczy fundacji stricte sakralnych, gdzie możemy np. obserwować różne fascynujące dokonania w duchu biblicyzmu (np. kościół św. Bartłomieja w Pardubicach). Niektóre znane lub nieznane badaczom dokonania artystyczne mogą przy tym zdumiewać, jak np. satyryczne w stosunku do Kościoła rzymskiego kafle lub naścienne rysunki na zamkach katolików (Rabí, Zvíkov), tak samo jak bardzo skromna forma pochówku „niekoronowanego króla”, jakim bez większej przesady można określić Zdeňka Lva z Rožmitála. Interesująca jest też niekiedy konfrontacja źródeł pisanych z materialnymi – z nagrobkami, które niosą inne informacje (Blatna, Straž nad Nežarkou, Prusice ve Slezsku).

Książka ta dotyczy głównie Czech i Moraw, albowiem stan magnacki na Śląsku w omawianym okresie zaznaczył swoją obecność śladowo, a na Łużycach nieomal wcale (jeśli pominąć sprawowane tam królewskie urzędy). Wiele spraw wymagało będzie dalszych badań, jak choćby bardzo skomplikowana kwestia stanu magnackiego i jego członków na pograniczu morawsko-śląskim. Oprócz rodów o potwierdzonym statusie magnackim (np. Wilczkowie, Stošovie z Kounic, Tvorkowscy) mamy i takie, co do których pozycji pewności brak (np. Supovie z Fulštejna). Pisząc o tym, łagodnie przechodzimy do zeszytu kolejnego, dotyczącego niższych warstw szlacheckich. Jednakże rody „na pograniczu” szlachty wyższej i niższej albo te późno awansowane (np. Rechenbergowie, Maltitzowie), przedstawione zostaną właśnie tam, także po to, by nie powiększać tomu niniejszego, który być może jest aż nazbyt obszerny.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, IV: Król i stany, 2: Książęta i szlachta, C: Rycerze, włodykowie i inni „urodzeni”,

Wrocław: Quaestio, 2022?

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Wewnętrzne zróżnicowanie niższych warstw szlacheckich

1.1. Uwarunkowania ideowe, prawne i majątkowe

1.2. Rycerstwo z aspiracjami, czyli prawie magnaci z jednej strony...

1.3. ...albo nieomal chłopi ze strony drugiej, czyli włodykowie, ziemianie, panosze,

rychtarze, wolni sędziowie i sołtysi.

2. Udział w życiu politycznym

2.1. Korporacje

2.2. Kariery: urzędnicy i dowódcy

2.3. Antykariery: rozbójnictwo

3. Rody i majątki

3.1. Rycerski stan posiadania

3.2. Powinowactwo ponad granicami krajów koronnych

3.3. Rody rycerskie – egzemplifikacje

3.4. Powszechna anomalia – ziemianin w mieście

4. Siedziby rycerskie

4.1. Wielkie zamki monarsze, książęce i magnackie w rękach niższej szlachty

4.2. Spekulacja zamkami

4.3. Zanikanie siedzib starych

4.4. Nowe siedziby wznoszone na surowym korzeniu

4.5. Kierunki przeobrażeń rycerskich siedzib

5. Tielo w tomto Bozim chramie odpocziwa, czyli rycerstwo wobec Kościoła

5.1. Mulier bona et honesta, mater pauperum. Donacja versus sekularyzacja

5.2. Nemque hoc lapide memoriam prorogavit – nekropole, epitafia i nagrobki

6. W świecie herbów i herbowych legend, czyli zamiast zakończenia.

Wykaz źródeł i literatury.

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Ostatni z trzech zeszytów poświęconych szlachcie (owe trzy zeszyty tworzą część drugą tomu czwartego Idei i państwa) dotyczy niższych warstw szlacheckich. Ponieważ w grę wchodzę setki, a może ponad tysiąc rodów, odstąpiono od ich prezentacji, jak miało to miejsce w zeszytach poprzednich (o książętach i hrabiach oraz o magnatach), i skupiono się na pewnych wybranych zagadnieniach pogrupowanych w 5 rozdziałach. W rozdziale pierwszym (Wewnętrzne zróżnicowanie niższych warstw szlacheckich) ukazano najpierw realia natury prawnej i społecznej funkcjonowania niższej szlachty, w tym jej odrębność w stosunku do magnatów, ale też przenikanie się ze stanem mieszczańskim. Podstawowa jest tu kwestia istnienia w Czechach, na Morawach i na Śląsku odrębnych kurii sejmowych dla szlachty wyższej (na Śląsku obradującej razem z książętami) i niższej. Wiele uwagi poświęcono rodom, które balansowały na granicy stanu magnackiego i rycerskiego lub tym, które awansowały do tego pierwszego pod koniec okresu objętego tym opracowaniem (np. Kitlitz, Maltitz, Rechenberg). Zajęto się też przeobrażeniami źródłowej terminologii dotyczącej niższej szlachty, a co za tym idzie – trudnościami w określaniu, kto do jakiej warstwy społecznej w obrębie niższej szlachty należał. Osobnym problemem są tu także nobilitowani mieszczanie, właściciele zamków i wsi (np. kazus Smiškóv z Vrchovišt z Kutnej Hory, Rybischa z Wrocławia czy Frenzela w Zgorzelcu), a z drugiej strony – szlachta prowadząca mieszczański tryb życia, zajmująca się rzemiosłem i uczestnicząca we władzach miejskich (np. niektórzy Vřesovicovie w Lounach, Kapliř ze Sulevic w Litomierzycach).

W rozdziale drugim przedstawiono udział rycerstwa w życiu politycznym. Obok korporacji opisano drogi kariery, głównie urzędniczej lub wojskowej. Przedstawiono szereg przypadków awansu społecznego, czy to poszczególnych osób, czy też całych rodów. Wśród nich jest wielu znanych kondotierów, walczących także daleko od granic Korony Czeskiej (wojny z Turcją czy batalie w Prusach, jak Jan Jiskra z Brandysa, Jan Kolda z Žampachu, Otto z Nostitz). Osobne miejsce poświęcono swego rodzaju antykarierze – rozbójnictwu, które było plagą zwłaszcza przełomu XV i XVI wieku (banda Heinricha z Kragenu na Łużycach, „Czarny Krzysztof” z rodu z Zedlitz na Śląsku). W każdym z przypadków starano się pokazać dokonania kulturotwórcze ludzi lub całych rodów. W przypadku „ludzi miecza” są to głownie zamki i różne fortyfikacje (w tym obozy oblężnicze, formowane przy długotrwałym obleganiu zamków). Ale wśród dokonań ówczesnych rycerzy będą i takie osobliwości, jak późnogotycki ex libris Bernarda Birki z Nasile. Uwagę zwraca też rozpisane na „wiele głosów” (tablice pamiątkowe, nagrobki, epitafia etc.) dokonanie fundatorskie Wolfa Buswoja z wpływowej rodziny rycerskiej w księstwie legnickim na Śląsku. Cechowała go wręcz obsesja upamiętniania siebie i swego rodu, który na nim wygasł.

Najobszerniejszy rozdział trzeci dotyczy rodów ukazanych w aspekcie genealogicznym oraz majątkowym. Najpierw prześledzono uwarunkowania prawne własności ziemskiej na obszarze Korony Czeskiej (alodia, lenna, zastawy, dziedziczenie, zabory, sekwestracje i inne kauzy sądowe etc.). Później skupiono się na kilkunastu przykładach rodów, które zamieszkiwały w kilku krajach Korony (co najmniej trzech, np. Talkenberg, Mosch). Następnie ukazano kilkadziesiąt rodów z poszczególnych krajów koronnych, skupiając się na ich działalności kulturotwórczej. Przede wszystkim kładziono nacisk na przejawy indywidualnej lub rodowej reprezentacji, omawiając zamki i dwory, mauzolea z epitafiami i nagrobkami, sporadycznie także pieczęcie i inne dokonania. Zauważono, że wśród rodów rycerskich są takie, które swoim bogactwem i sferą wpływów mogły przyćmić wiele rodzin magnackich, czy nawet książęcych, jak Trčkowie z Lipy czy Vřesovicovie w Czechach. Na Śląsku i Górnych Łużycach żyło w tym czasie wiele bardzo rozdrobnionych rodów rycerskich, liczących czasem kilkadziesiąt linii (Zedlitz, Seidlitz, Schweinichen, Reibnitz, Gersdorf). Mniej wiadomo o rodach rycerskich Moraw, zwłaszcza środkowych i południowo-zachodnich.

Kolejne dwa rozdziały zbliżają się do problematyki z zakresu historii sztuki, choć wiele czerpią także z dokonań historii, a zwłaszcza archeologii. Pierwszy z nich (czyli rozdział trzeci), koncentruje się na szlacheckich siedzibach. Omówiono tu przejmowanie przez rycerstwo wielkich zamków dawniej monarszych, książęcych lub magnackich, a także spekulację nimi. Chodzi o czasem niezwykle intensywne w czasie zmiany własnościowe, które na ogół nie służyły dbałości o rezydencje. Jednym z rysów tej epoki jest intensywne zanikanie starych zamków. Wymuszały je albo zniszczenia wojenne, albo tez zmiany własnościowe (np. koncentracja majątków i konieczność rezygnacji z kilku zamków w ramach jednego dominium). Przeciwwagą dla tego procesu jest wznoszenie od podstaw zupełnie nowych rezydencji – dotyczy tego osobny podrozdział. Najwięcej uwagi poświęcono różnym kierunkom przeobrażeń siedzib szlacheckich, w tym śledzeniu różnych przeciwstawnych procesów. Należą do nich dążenie do regularności, alb też jej zaburzanie, np. przez wzbogacanie brył zamków. W ramach tego procesu widoczna jest z jednej strony archaizacja (szczególnie ciekawe są przykłady z Dolnych Łużyc), ale też sięganie po „nowoczesne” środki wyrazu, jak choćby sgraffita na elewacjach. Dostrzec można w kształtowaniu siedzib dążenie do reprezentacyjności i ono dominuje, ale widać też zjawisko odwrotne – wyzbywanie się cech szczególnych, aż po dwory niższej szlachty niewiele różniące się od chłopskich chałup. Nieco uwagi poświęcono często dziś niezachowanemu w pierwotnej postaci (albo w ogóle) otoczeniu siedzib, takich jak zaplecze gospodarcze czy fosy i stawy. Te ostatnie pełniły zresztą zarówno funkcję gospodarczą, jak i obronną.

Ostatni rozdział dotyczy memorii w kulturze niższej szlachty i na ogół omawia zjawiska i dokonania, które umknęły rozdziałom 1 i 2 przy prezentacji poszczególnych rodów. Przedstawiono rodowe mauzolea albo też kościoły miejskie (najczęściej zakonów żebraczych) stanowiące nekropole szlachty. Omówiono wiele przykładów upamiętniania się poprzez nagrobki i – sporadycznie – epitafia, ale też inne fundacje, jak chrzcielnice, empory czy dzwony.

Zakończenie przynosi rzut oka na dwie kwestie – heraldykę oraz zainteresowanie rodów własną historią, przejawiające się w tworzeniu rodowych legend i mitów, a tym i fabrykowania własnej przeszłości. W ten sposób nawiązano do wstępu, który zawierał zwięzły stan badań, którego początki datują się na XVI-XVII wiek. Sięga on zatem czasów bezpośrednio następujących po tym, co w niniejszej książce przedstawiono.

 

Nadchodzące części:

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, IV: Król i stany, 3: Miasta i mieszczanie, A: Miasta królewskie Czech

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Neboť, co je to město? Jedině jednota měšťanů! O miastach ogólnie

1.1. Wzorem Pragi i Wrocławia

1.2. Miasto jako oaza funkcjonowania prawa?

1.3. Felix civitas – civitas Dei?

1.4. Korporacje miast

1.5. Klasyfikacja miast: królewskie i prywatne

2. Aglomeracje praska i kutnohorska

2.1. Miasta praskie (Stare Miasto, Nowe Miasto, Malá Strana, Hradczany, Wyszehrad)

2.2. Kutná Hora i Kaňk

3. Miasta stanowiące wdowie uposażenie królowych czeskich

3.1. Hradec Králové

3.2. Chrudím

3.3. Vysoké Mýto i Polička

3.4. Jaroměř, Trutnov, Dvůr Králové i Městec Králové

3.5. Mělník

4. Miasta w rejonie Pragi

4.1. Nymburk i Kolín

4.2. Časlav, Kouřím i Český Brod

4.3. Slany, Velvary

4.4. Rakovník i Beroun

5. Miasta u podnóża Rudaw Czeskich

5.1. Litomierzyce

5.2. Uście nad Łabą

5.3. Most (Stare i Nowe Miasto)

5.4. Louny

5.5. Žatec i Kadaň

6. Miasta zachodnich Czech

6.1. Cheb i Luby

6.2. Pilzno

6.3. Domažlice i Střibro

6.4. Klatovy, Sušice i Kašperské Hory

7. Miasta południowych Czech

7.1. Czeskie Budziejowice

7.2. Tábor

7.3. Písek i Vodňany

8. Pozostałe miasta wschodnich Czech

8.1. Havličkův Brod i Chotěboř

8.2. Miasta królewskie Hrabstwa Kłodzkiego (Kłodzka, Bystrzyca Kłodzka, Radków i

Lądek- Zdrój).

Zakończenie

Wykaz źródeł i literatury.

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Zeszyt pierwszy części trzeciej tomu czwartego Idei i państwa poświęcono miasto królewskim Czech (odrębny zeszyt, kolejny, dotyczy miast królewskich pozostałych składowych Korony czeskiej, to jest Śląska, Moraw i Łużyc). W dużej mierze koncentruje się on na materialnej tkance miast. Otwiera go jednak rozdział ogólny poświęcony pewnym zagadnieniom funkcjonowania miast. Wskazano w nim na wiodącą rolę w Koronie dwóch ośrodków – Pragi i Wrocławia, konkurujących przy tym ze sobą w sferze politycznej. Przedstawiono następnie pewien istotny wyróżnik miejskiej przestrzeni i samoświadomości mieszczan – sferę wolności, ale zarazem dążność do respektowania prawa w ramach ujętych murami. To jeden z przejawów wyodrębnienia się miast i stanu mieszczańskiego, ale nie jedyny. Innym była korporacyjna współodpowiedzialność gminy miejskiej za swój los, czego przejawem troska o bezpieczeństwo miasta wobec realnych zagrożeń, jak też odpowiedzialność wobec Boga, wyrażająca się w nader częstym akcentowaniu podlegania opiece sił wyższych całego ośrodka, szukającego wzorów w przeszłości (a poniekąd i w wizji przyszłości) – przede wszystkim w Jerozolimie. Skrótowo przedstawiono też zagadnienie trwałego lub epizodycznego jednoczenia się miast w związki i korporacje oraz próby ustalania ich hierarchii.

Kolejne rozdziały mają charakter swoistego katalogu miast grupowanych przede wszystkim pod względem topograficznym, ale także z uwzględnieniem innych kryteriów – prawnych i ideowych. Pierwszeństwo uzyskała więc praska aglomeracja – stołeczny i pod wieloma względami bezkonkurencyjny ośrodek miejski w łonie Korony Czeskiej, ale także Kutná Hora, potężne miasto górników i mincerzy. Osobną grupę tworzą przeważnie wschodnioczeskie (oraz Mĕlník) miasta będące od XIV wieku wdowim uposażeniem czeskich królowych. Kolejne grupy stworzono wedle kryterium topograficznego (okolice Pragi, podnóże Rudaw Czeskich, Czech zachodnie i południowe, pozostałe ośrodki wschodnioczeskie, w tym te na terenie Hrabstwa Kłodzkiego).

Miasta starano się omówić wedle pewnego schematu, prezentując jego całościowy obraz, potem prawno-polityczne fundamenty jego funkcjonowania w postaci przywilejów, następnie budowle noszące znamiona przeobrażeń dokonywanych między połowami XV i XVI wieku. Są to zatem fortyfikacje miejskie i budowle użyteczności publicznej z ratuszami na czele, domy miejskie oraz kościoły, przede wszystkim parafialne (kościoły zgromadzeń zakonnych na terenie miast potraktowano zdawkowo, albowiem ich miejsce znajdzie się w tomie poświęconych duchowieństwu).

W wielu miejscach praca przynosi prezentację wyników dotychczasowych badań, często jednak pozostaje z nimi w polemicznej niezgodzie (np. kwestia ołtarza dłuta Mistrza IP w farze tyńskiej w Pradze, kościół św. Katarzyny w Chrudimi), a niekiedy proponuje nowe interpretacje (np. bramy Loun, fara z Žatcu, sakrotopografia Chrudimi i Hradca Králové), ewentualnie stawia niezadane dotąd pytania (np. odnośnie do programu ideowego Kamiennego Domu w Kutnej Horze). W stopniu dotąd nieznanym wniknięto też w tkankę zabudowy miejskiej, choć jest to zagadnienie najtrudniej poddające się badaniom z racji ograniczeń w dostępności obiektów, najczęściej prywatnych.

Królestwo Czeskie miało spośród składowych Korony czeskiej najwięcej miast królewskich, choć ich status niejednokrotnie podlegał zmianom – były bowiem zastawiane (np. Kolín, Kadaň, Písek), czasem wracając pod administrację komory królewskiej, a czasem znikając z „królewskiego” horyzontu na zawsze (Loket, Sokolov, Tachov). Jeśli nie liczyć Kutnej Hory, Kaňku i Kašperskich Hor, w pracy pominięto miasta stricte górnicze, przeważnie jednak prywatne i czasem wtórnie trafiające w czasach Ferdynanda I pod bezpośrednią administrację monarszą. Więcej miejsca poświęcono im w tomie V., gdzie obszernie mowa o przemianach w sferze ekonomicznej.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, IV: Król i stany, 3: Miasta i mieszczanie, B. Miasta królewskie Śląska, Moraw i obojga Łużyc

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. W kręgu miast królewskich

1.1. Miasta a przestrzeń wokół nich

1.2. Wewnętrzne tarcia w miastach królewskich

1.3. Mieszczańskie tęsknoty za awansem w strukturach społeczeństwa stanowego

1.4. Mieszczanie – kilka portretów

2. Miasta królewskie na Śląsku

2.1. Wrocławska aglomeracja

2.2. Środa Śląska i Namysłów

2.3. Świdnica

2.4. Jawor, Strzegom i Dzierżoniów

2.5. Lwówek Śląski

2.6. Bolesławiec i Jelenia Góra

2.7. Miasta królewskie Księstwa Głogowskiego

3. Miasta królewskie na Morawach

3.1. Ołomuniec

3.2. Brno

3.3. Znojmo

3.4. Igława

3.5. Uničov i Litovel

3.6. Uherské Hradiště i inne ośrodki miejskie Moraw

4. Miasta królewskie na Górnych Łużycach

4.1. Budziszyn

4.2. Zgorzelec

4.3. Żytawa, Lubań, Kamieniec i Lubij

5. Miasta królewskie na Dolnych Łużycach

5.1. Gubin i Łukow

5.2. Gródek, Kaława i Lubin Łużycki

Zakończenie

Wykaz źródeł i literatury.

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Zeszyt drugi części o miastach i mieszczanach w ramach Idei i państwa przedstawia miasta w innych niż Czechy składowych Korony Czeskiej: najpierw na największym po Królestwie Czeskim kraju koronnym, jakim był Śląsk, potem w Margrabstwie Morawskim i na końcu w obu margrabstwach łużyckich. Miast jest tu w sumie mniej, niż w Czechach, ale w niektórych krajach koronnych (Śląsk, Górne Łużyce) odgrywały one rolę większą, niż te czeskie w skali Czecha. Zresztą, także potencjał demograficzny czy ekonomiczny Ołomuńca, Znojma, Brna czy Igławy, Zgorzelca i Budziszyna, Gubina i Łukowa, Świdnicy, Lwówka Śląskiego i przede wszystkim Wrocławia sytuował je przed większością królewskich miast czeskich.

W pierwszym rozdziale, tak jak w zeszycie poprzednim, przedstawiono pewne zagadnienia ogólne. Wśród nich jest wpływ miast na krajobraz kulturowy wokół nich. Przedstawiono też wciąż mało rozpoznane wewnętrzne napięcia w miastach, szczególnie intrygujące w dobie narodzin reformacji luterańskiej, choć nie zawsze mających zabarwienie konfesyjne (dotyczy to szczególnie ośrodków morawskich). Przyjrzano się wreszcie mieszczanom – ich tęsknotom za awansem społecznym i przenikaniem w szeregi szlachty, wreszcie – wybranym rodom patrycjuszowskim lub ich wybitnym przedstawicielom w Pradze, Kutnej Horze, Chebie, Lounach, a nade wszystko we Wrocławiu, Świdnicy i Zgorzelcu. Stan badań nie pozwolił na podobną prezentację w stosunku do miast i mieszczan morawskich.

Następnie, tak jak w zeszycie poprzednim, przedstawiono poszczególne ośrodki uszeregowane wedle poszczególnych krajów koronnych. Pierwszeństwo dawano tym, które miały mniej lub bardziej potwierdzony status ośrodków stołecznych w ramach danego kraju (Wrocław dla Śląska, Ołomuniec da Moraw, Budziszyn dla Górnych Łużyc, Gubin i Łukow dla Łużyc Dolnych), choć nie zawsze były o ośrodki największe (np. większy od Budziszyna był Zgorzelec, możliwe też, że Ołomuniec ustępował Brnu).

Miasta starano się omówić wedle pewnego schematu, prezentując jego całościowy obraz, potem prawno-polityczne fundamenty jego funkcjonowania w postaci przywilejów, następnie budowle noszące znamiona przeobrażeń dokonywanych między połowami XV i XVI wieku. Są to zatem fortyfikacje miejskie i budowle użyteczności publicznej z ratuszami na czele, domy miejskie oraz kościoły, przede wszystkim parafialne (kościoły zgromadzeń zakonnych na terenie miast potraktowano zdawkowo, albowiem ich miejsce znajdzie się w tomie poświęconych duchowieństwu).

W wielu miejscach praca przynosi prezentację wyników dotychczasowych badań, często jednak pozostaje z nimi w polemicznej niezgodzie (np. w odniesieniu do ratusza w Lubaniu czy bram miejskich Brna), a niekiedy proponuje nowe interpretacje (np. program ideowy domu Rybischa we Wrocławiu, przeslanie płynące z ratuszy Bolesławca i Lwówka Śląskiego, wymowa inskrypcji na fortyfikacjach Zgorzelca, kompleksowa interpretacja Świdnicy po przebudowie systemu obronnego z przełomu XV i XVI wieku), ewentualnie stawia niezadane dotąd pytania (np. odnośnie do wymowy kilku ratuszy miast łużyckich czy wrocławskiego epitafium Rintfleischów). W stopniu dotąd nieznanym wniknięto też w tkankę zabudowy miejskiej, choć jest to zagadnienie najtrudniej poddające się badaniom z racji ograniczeń w dostępności obiektów, najczęściej prywatnych. Przy rekonstrukcji i interpretacji obrazu Wrocławia w stopniu dotąd nieznanym wykorzystano źródła ikonograficzne, dotąd najczęściej co najwyżej publikowane i zdawkowo komentowane.

W zeszycie przeważnie pominięto te kreacje, które miały wymiar ogólnopaństwowy i wyrażały ambicje wykraczające poza ramy miasta czy kraju koronnego. Dotyczy to przede wszystkim Wrocławia z jego ratuszem staromiejskim, Bramą Mikołajską czy niektórymi elementami wyposażenia kościołów parafialnych. Szeroko omówiono je bowiem w tomach II, III i IV.1., sytuując je bliżej kontekstu polityczno-ideowego, z jakiego wyrastały.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, IV: Król i stany, 3: Miasta i mieszczanie, C. Miasta prywatne

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Eyne stad ist eyne eynwonunge manchirhande leute und meyne der wonungen. Miasta prywatne w przestrzeni politycznej, społecznej i ekonomicznej oraz w sferze ideowej

1.1. Blaski i cienie prywatności miast prywatnych

1.2. Miasto wobec swego pana – pan wobec swego miasta

1.3. Rzut oka na sprawy konfesyjne

2. Egzemplifikacje

2.1. Przykład śląski – Legnica

2.2. Przykład czeski – Pardubice

2.3. Przykład morawski – Morawska Trzebowa

2.4. Przykład łużycki – Żary

3. Miasta prywatne w przestrzeni realnej

3.1. Fortyfikacje miejskie

3.2. Ratusze i inne budowle publiczne związane z wykonywaniem władzy

3.3. Domy miejskie

3.4. Świątynie parafialne

4. Przeobrażenia w urbanistyce

5. Nowa fala lokacji i nadawania praw miejskich

Zakończenie

Wykaz źródeł i literatury.

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Trzeci i ostatni zeszyt o miastach i mieszczanach dotyczy najliczniejszych, do tego licznie w tym okresie zakładanych, miast prywatnych. O ile miasta królewskie zaprezentowano z osobna – tak jak w części 2. Rody książęce, hrabiowskie i magnackie – tak prywatne ukazano sumarycznie, czemu w części poświęconej warstwom uprzywilejowanym odpowiadał zeszyt poświęcony rycerstwu.

W obszernym rozdziale pierwszym miasta prywatne ukazano sumarycznie, jak w przestrzeni społecznej, prawnej i ekonomicznej Korony, tak i z wejrzeniem w toczące się w nich życie. Szczególnie wiele miejsca poświecono stosunkom z ich właścicielami, stawiając problem granic podmiotowości w relacji do pana miasta. Kwestia ta szczególnie ciekawie prezentuje się w sferze wyznaniowej, zwłaszcza na terenie Czech i Moraw, a od czasu reformacji luterańskiej – także na Śląsku i Łużycach. Obficie przy tym czerpano tu ze źródeł pisanych.

Rozdział drugi przynosi cztery „portrety” miast prywatnych – po jednym dla Czech, Śląska i Moraw (Pardubice, Legnica, Morawska Trzebowa) i tylko jedno dla obojga Łużyc (Żary). Przedstawiono je w sposób podobny, jak w zeszycie poprzednim ukazywano poszczególne miasta królewskie, zatem z akcentem na materialną spuściznę, co wszakże w przypadku silnie zniszczonych w XX wieku Legnicy i Żar napotyka na istotne problemy. Legnica, obok Nysy (a po zmianie statusu na miasto prywatne przez Głogów i Opawę także obok tychże) to jednak największe miasto tego rodzaju na Śląsku (z czytelniejszym niż w przypadku Nysy udziałem czynnika mieszczańskiego w kreowaniu rangi ośrodka). Z kolei dolnołużyckie Żary to najokazalszy tego rodzaju organizm w obu traktowanych sumarycznie najmniejszych krajach koronnych leżących nad Nysą Łużycką i Szprewą.

Najobszerniejszy rozdział trzeci zawiera omówienie miejskiej zabudowy w podziale na podrozdziały dotyczące: obwarowań, następnie ratuszy oraz innych budowli związanych z wykonywaniem i demonstrowaniem władzy, potem domów miejskich oraz kościołów parafialnych (świątynie klasztorne omówiono odrębnie w części poświęconej duchowieństwu). Skromniejszy rozdział czwarty koncentruje się na przeobrażeniach w urbanistyce miast prywatnych, gdzie można obserwować wiele ciekawych i nie zawsze należycie rozpoznanych zjawisk (Ceski Krumlov z Latranem, Přerov, Tovačov, Cieszyn). Ostatni rozdział to rejestracja nienotowanej od XIII wieku fali lokacji nowych ośrodków miejskich, co dotyczy głównie Czech i Moraw.

Tom jest wyjątkowo bogato ilustrowany jak fotografiami, tak i planami. Przynosi innowacyjne spojrzenie na potencjał miejski poszczególnych krajów koronnych, przy czym uwidacznia przede wszystkim fenomen Śląska, którego miasta prywatne, takie jak Brzeg czy wspomniane Legnica, Nysa lub Głogów (ten ostatni okresowo o takim statusie, niekiedy jednak był miastem królewskim) nie mają konkurencji na obszarze Czech i Moraw, a tym bardziej Łużyc (może poza Żarami). W Czechach pod względem wielkości wyróżnia się Mlada Boleslav, Czeski Krumlov, Jindřichův Hradec, Strakonice, Tachov, Chomutov i Czeska Lipa, na Morawach Kromierzyž i zupełnie zapomniane pod tym względem Stražnice (Opawa i Karniów były już w tym czasie raczej śląskie). O dawnym potencjale miast śląskich świadczą dziś głównie ich fary i relikty obwarowań. W przypadku Nysy, Opola, Legnicy, Brzegu czy Ziębic przewyższają one kościelne dokonania w większości czeskich i morawskich miast królewskich. Także jako całościowe kreacje, śląska Legnica, Karniów, Ziębice, Żagań czy Ząbkowice Śląskie jawią się jako bardzo interesujące. Z kolei ośrodki (głównie) południowych Czech i południowo-zachodnich Moraw fascynują bogactwem mało przekształconej tkanki miejskiej związanej z zamieszkiwaniem (dom) i pracą (sklep, warsztat). Bogactwo i dobry stan zachowania setek – licząc w skali państwa – domów Czeskiego Krumlowa, Prachatic, Chvalšin, Jindřichův Hradca, Trzeboni, Slavonic czy Telčy wciąż jest badawczym wyzwaniem, tylko w nielicznych przypadkach należycie podjętym (Telč). Książka zawiera dziesiątki prób, niekiedy wstępnej (pionierskiej) charakterystyki wielu z nich, a w niektórych przypadkach interpretację co cenniejszych przypadków (np. pojedyncze domy Pardubic, Czeskiego Krumlowa lub Slavonic).

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, IV: Król i stany, C: Duchowieństwo: struktury i instytucje

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Archidiecezje i diecezje, biskupstwa i biskupi, kapituły i kanonicy

1.1. Vacat na praskim stolcu arcybiskupim i praska kapituła metropolitalna jako organ

wykonujący władzę w (archi)diecezji

1.2. Diecezja morawska i biskupi ołomunieccy

1.3. Diecezja śląska i biskupi wrocławscy

1.4. Kościół utrakwistyczny – biskupi i konsystorze

1.5. Kapituły kolegiackie

2. Wspólnoty zakonne

2.1. Kanonicy regularni św. Augustyna i żeńska gałąź zakonu

2.2. Zgromadzenia kontemplacyjne

2.2.1. Benedyktyni i benedyktynki

2.2.2. Cysterski i cysterki

2.2.3. Norbertanie i norbertanki

2.2.4. Magdalenki

2.2.5. Cyriacy i paulini

2.2.6. Kartuzi

2.3. Zgromadzenia zakonne rycerzy i szpitalników

2.3.1. Joannici

2.3.2. Krzyżacy

2.3.3. Bożogrobcy

2.3.4. Krzyżowcy z czerwoną gwiazdą

2.3.5. Duchacy i antonianie

2.4. Zakony kaznodziejskie (zwane żebraczymi)

2.4.1. Dominikanie i dominikanki

2.4.2. Augustianie eremici

2.4.3. Karmelici i serwici

2.4.4. Minoryci i klaryski

2.4.5. Obserwanci

3. Knĕz obyčeje anjelské a obcování mezi lidmi dobre aby mĕl. Kler (nie tylko) diecezjalny

3.1. Mansjonarze i altaryści

3.2. Duchowni wśród świeckich – proboszczowie i wikariusze. Kilka impresji

3.3. Pustelnicy i wędrowni kaznodzieje

4. In quae venimus sine duce et doctore Bohemico. U progu kolejnej fali reform

Zakończenie

Wykaz źródeł i literatury.

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Czwarta część tomu czwartego zamyka panoramiczne ujęcie stanów poszczególnych krajów Korony Czeskiej, a może (zintegrowanych albo przynajmniej integrujących się?) stanów całej Korony Czeskiej. Poświęcona jest duchownym wszystkich szczebli, od biskupów po wędrownych kaznodziejów i pustelników. Nie obejmuje struktur kościoła luterańskiego i braci czeskich, albowiem dużo uwagi zostanie im poświęcone w tomach V i VI. W książce starano się dać całościowy obraz struktur przede wszystkim Kościoła katolickiego. Był on bowiem ponadpaństwowy, a gremia kanonickie skupiały osoby z różnych krajów koronnych. Ta ponadregionalność w jeszcze większym stopniu dotyczy klasztorów, które cechowała większa lub mniejsza mobilność (zależnie od reguły). Dlatego też duchowieństwo i struktury kościelne jawią się jako bardzo interesujący, ale zarazem mało pod tym względem rozpoznany czynnik integrujący Koronę Czeską. Więcej na ten temat da się powiedzieć w stosunku do elity kleru: biskupów, kanoników, opatów, komturów, mistrzów, przeorów i ksieni, ewentualnie kleru sprzyjającego reformacjom w pierwszych dekadach XVI wieku – nader mobilnego, także ponad granicami krajów koronnych.

Tak jak w częściach drugiej i trzeciej tomu czwartego, skupiono się tu na działalności kulturotwórczej duchownych, zwłaszcza na sferze artystycznej. Prezentację tego stanu rozpoczęto od prób obsady wakującego praskiego stolca arcybiskupiego, by bliżej przyjrzeć się kapitule metropolitarnej na Zamku Praskim. Następnie skoncentrowano się na biskupach w diecezjach ołomunieckiej i wrocławskiej, by powrócić do zagadnień praskich związanych z funkcjonowaniem kościoła utrakwistycznego, służących mu biskupów oraz urzędom konsystorskim (obok praskiego także w Kutnej Horze). Rozdział zamyka przegląd kapituł katedralnych w Czechach (pozostałe praskie, litomierzycka i czeskokrumlowska), na Morawach (oprócz ołomunieckiej – kromierzyżska i brneńska), Śląsku (wrocławskie, głogowska, opolska, legnicka / legnickie?, brzeska, nyska, raciborska i głogówecka) oraz górnołużyckiej w Budziszynie.

Tak jak w przypadku miast królewskich, pewne wątki i dokonania pojawiły się w tomach poprzednich (i pojawią w kolejnych), o ile wiązały się horyzontem ogólnopaństwowym (jak w przypadku katedr w Pradze i Wrocławiu czy politycznie silnie zaangażowanych obserwantów i niektórych ich klasztorów).

Najobszerniejszy rozdział drugi dotyczy wspólnot zakonnych, uszeregowanych w podziale na kanoników regularnych i kanoniczki regularne św. Augustyna – zgromadzenia bliskie swym charakterem kapitułom – następnie zgromadzenia kontemplacyjne z benedyktynami, cystersami i norbertanami na czele; potem zakony rycerskie i szpitalne, gdzie prym wiedli joannici i krzyżacy, wreszcie zakony kaznodziejskie (żebracze). Tu obok dominikanów i minorytów szczególne miejsce przypadło wspomnianym już obserwantom.

Kolejny rozdział dotyczy próby ujęcia kleru diecezjalnego, przy czym – wobec deficytów bibliograficznych, nie dających szans na stworzenie obrazu syntetycznego – skupiono się głównie na przeglądzie wiejskich kościołów. Pogrupowano je z uwzględnieniem inicjatyw budowlanych zawartych między połowami XV i XVI wieku. I tak, obok już dawno zarysowanych w literaturze grup kościołów południowoczeskich czy tych na pograniczu łużycko-śląskim, wyodrębniono grupę południowomorawską, podświdnicką i okołowrocławską oraz dolnołużycką (z kontynuacją na obszarze Brandenburgii), a także zwrócono uwagę na fenomen kościołów drewnianych z tego czasu na wschodnich peryferiach Śląska. Omówiono także co ciekawsze inicjatywy fundatorskie wiejskich proboszczów, wśród których prym wiodą duchowni z południowoczeskiego Kájova, południowomorawskich Hnanic lub śląskich Śmiałowic i Sośnicy. Omówiono też świadectwa aktywności pustelniczej. Od niej, z racji poczynań takich ludzi, jak praski kaznodzieja i reformator Matĕj Poustevnik, krok już do narodzin reformacji, nie tylko tej luterańskiej. Uwagi na jej temat zawarte w krótkim rozdziale czwartym zamykają książkę.

Bogato ilustrowane wydawnictwo stawia wobec wielu wyzwań, tak na polu historii, gdzie szczególnie cenne byłyby dalsze badania prosopograficzne, jak i historii sztuki, zwłaszcza w odniesieniu do najbardziej zaniedbanych dokonań na czeskokoronnej prowincji. Nie raz zaskakuje ona jakością dokonań czy to na polu architektury, czy pozostałych sztuk. Regionalizacja dotychczasowych badań lub też zamykanie ich w granicach współczesnych nam państw nie służy dostrzeganiu powiązań, które książka ta ujawniła. Bez wątpienia jest ich więcej. Trzeba tylko chcieć je wyśledzić.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, V: Niepozorna dekada Ludwika. Młody król wobec starych i nowych problemów

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Wokół młodego króla. Weterani i debiutanci na politycznej scenie

1.1. Nevznikly žádné nepokoje. Syn królem po ojcu

1.2. Ludwik w Pradze i gorący rok 1523

2. O víře křesťanské, kterak se v těchto některyých zemiech plete. Potrzeba reformowania

2.1. Konfesyjna beczka prochu?

2.2. Od radykalizmu ku pragmatyzmowi: bracia czescy

2.3. Kalikstyńskie dylematy

2.3. Pozory jedności – katolicy

2.4. Wobec Martina Luthera

3.5. Początki reformacji niemieckiej na Łużycach

3.6. Reformacja (nie tylko luterańska) na Śląsku

3.7. Między ekstremizmem a protokontrreformacją

3. Głód historii

3.1. Wielkie i małe naracje

3.2. Słowno-obrazowe dzieło Klaudiána

4. Ruch w interesie – ekonomika

4.1. Królewskie długi

4.2. Bankierzy i przedsiębiorcy

4.3. Renesans górnictwa

4.3. Stawiarstwo

4.4. Mennice i pieniądze

5. Na Turky-li se pomoci hledá. Oddech sułtana

5.1. Stary problem w nowej odsłonie

5.2. Z viny se vymluviti nemůžeme. Śmierć króla Ludwika

Zakończenie

Wykaz źródeł i literatury.

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Dziesięć lat rządów króla Ludwika Jagiellończyka traktowane było w historiografii albo jako suplement do niemal półwiekowego panowania jego ojca, albo jako uwertura do niewiele krótszych rządów Ferdynanda I. Jest to zarazem dekada nieomal bezkrólewie – dziesięcioletni w chwili śmierci ojca Ludwik powoli dorastał jako raczej formalny, niż faktyczny panujący, a za jego plecami toczyła się gra stronnictw politycznych. Wciąż nie jest ona do końca rozpoznana, zwłaszcza, kiedy wykroczymy poza Królestwo Czeskie, co w tym przypadku jest szczególnie uzasadnione z racji roli, jaką odgrywali książę Karol I Minsterberski (ziębicko-oleśnicki) i Jerzy Pobożny Hohenzollern (karniowski).

Za plecami młodego króla pulsowały jednak także inne aspekty życia, czy to związane z fermentem religijnym rodzącej się reformacji (głownie) niemieckiej, czy też przemianami w sferze ekonomicznej. Sprawia to, że owa dekada nie jest jakąś pauzą między długimi okresami sprawowania rządów Władysława II i Ferdynanda I, ale dobą wyzwań i problemów, który młodociany władca raczej nie miał szans sprostać.

W rozdziale pierwszym ukazano początki Ludwikowego „panowania” i jego długi pobyt w Czechach w latach 1522-1523. Próbował on wtedy przejmować ster rządów i reorganizował czeską scenę polityczną wedle nowych zasad. Odsunięcie dotychczasowych oligarchów ze Zdeňkiem Lvem z Rožmitála tylko na krótko przewietrzyło sytuację, albowiem pod naporem religijnego nowinkarstwa i grożących coraz większych niepokojów, król przywrócił do władzy „starych wyjadaczy”, umacniając też w Pradze konserwatywnych utrakwistów. Ówczesna ranga spraw wyznaniowych skutkuje obszernym przeglądem tej problematyki w rozdziale drugim. Omówiono kondycję wyznawców utrakwizmu, braci czeskich, katolików, by szerzej prześledzić rozprzestrzenianie się reformacji luterańskiej, głównie na Łużycach i Śląsku. W przypadku tego ostatniego (ale nie tylko niego) – pochylono się nad nurtami ekstremistycznymi (schwenkfeldyzm), obecnymi też na południu Moraw (anabaptyści) czy nawet w samej Prace (epizod Thomasa Münzera).

Gdzieś na obrzeżach tych zagadnień zarysowało się ożywienie w zakresie historiografii, na ogół regionalnej lub nawet subregionalnej (np. miejskiej lub klasztornej), choć mamy i ciekawe dokonania dotyczące spraw całego państwa, jak biografia pierwszego arcybiskupa praskiego Ernesta z Pardubic autorstwa Ślązaka Valentina Krautwalda. Słowno-obrazową kreacją stojącą na pograniczu spraw konfesyjnych i politycznych jest wyjątkowe dzieło i to w skali Europy – drzeworyt z 1518 roku ukazujący kondycję Królestwa Czeskiego z jego mapą u dołu i królem Ludwikiem u góry. Dzieło to obszernie zanalizowano.

Kolejny obszerny rozdział dotyczy zagadnień ekonomicznych. Swymi ramami chronologicznymi wykracza on poza dekadę Ludwika, ale z wielu powodów umieszczenie go tu jawi się jako optymalne. Rozpoczęto od omówienia ciągnącej się dekadami kwestii królewskich długów – niechlubnego dziedzictwa Ludwika po ojcu. Następnie przyjrzano się roli bankierów i przedsiębiorców, wśród których byli obaj biskupi z Rodu Thurzonów, Stanisław w Ołomuńcu i Jan V we Wrocławiu. Potem następuje obszerna panorama inicjatyw związanych z górnictwem, głęwnie metali. W jej ramach omówiono też nowe miasta górnicze, takie jak Jáchynov, Horní Slavkov i Tarnowskie Góry czy inne, regularne organizmy zakładane głownie w Rudawach Czeskich. Kolejny segment ożywienia w gospodarce wiąże się ze szklarstwem, po którym w przestrzeni realnej niewiele wszakże zostało, oraz stawiarstwem, które – dla odmiany – zasadniczo zmieniło krajobraz wszystkich krajów koronnych, a nie tylko samych Czech, jak się niekiedy pisze fascynując się dobrami Pernštejnów czy Rožmberków. Rozdział zamyka podrozdział na temat mennictwa lat 1516-1526.

Rozdział ostatni przedstawia kulisy tragedii, do jakiej doszło późnym latem 1526 roku. Napięcia w relacjach Czechów i Węgrów miały i ten skutek, że młody król nie uzyskał z obszaru Korony Czeskiej oczekiwanego wsparcia w wojnie z Turkami. Zagrożenie Węgier było bliższe Morawianom i Ślązakom, bo ich kraje z Węgrami graniczyły – Czesi czuli się bezpieczni. Efekt jest dobrze znany – klęska pod Mohaczem i śmierć młodego króla. Książkę zamyka przegląd opinii ludzi współczesnych tragedii na temat jej przyczyn i samego Ludwika, chyba rzeczywiście nieprzygotowanego do objęcia dwóch tronów, zmagania się z potęgą stanów, fatalną kondycją czeskiej komory królewskiej i brakiem większych dochodów, nadto z konfesyjnym fermentem epoki i wreszcie z Turkami, którzy trzy lata później stanęli nawet pod Wiedniem.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, VI: Rex decus Ferdinandus. Kolejny Habsburg na czeskim tronie1: Stany wobec panującego

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Staro-nowe problemy z objęciem tronu czeskiego

1.1. Powrót Habsburgów na tron świętego Wacława

1.2. Król elekcyjny czy dziedziczny?

2. Nowe porządki, nowi ludzie, nowe zasady

2.1. Urzędy i urzędnicy

2.2. Sejmy i podatki

2.3. Weterani schodzą ze sceny

3. Čechové Slezanům a na Moravu, ze Slezska a z Morawy do Čech. Korona Czeska – stan czy stany świadomości

3.1. W zgiełku źródeł pisanych

3.2. Źródła „nieme” – architektura

4. Das Ewangelium gehet endlich Heller auf. Problemy z reformacjami i… Turkami

4.1. Wróg zewnętrzny i wewnętrzny

4.2. Pułapki ekstremizmu

Zakończenie

Wykaz źródeł i literatury.

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Tom szósty obejmuje tylko pierwsze dwudziestolecie rządów Ferdynanda I w Koronie Czeskiej – do nieudanego powstania stanów czeskich z roku 1547. Podzielono go na dwie części. Pierwsza, niniejsza, przynosi ogląd państwa jakby z perspektywy społeczeństwa krajów koronnych, które dokonuje brzemiennego w skutki wyboru po tragicznej śmierci Ludwika. Odmiennie niż w dotychczasowych opracowaniach, wyakcentowano dualistyczny charakter objęcia władzy przez Habsburga, władzy elekcyjnej w Czechach, oraz dziedzicznej na Morawach oraz Śląsku i Łużycach. Powtórna analiza znanych od dawna źródeł ujawniła nie brane dotąd pod uwagę aspekty elekcji w 1526 roku, jak choćby role w niej księcia Karola I Minsterberskiego (ziębicko-oleśnickiego).

Rozdział drugi przedstawia poczynania nowego króla w sferze organizacyjnej i prawodawczej – działania powszechnie określane jako centralizacja władzy. Wiąże się to także z zasadniczą wymiana kadr politycznych, zwłaszcza z odejściem szarej eminencji czeskiej polityki minionych bosko 30 lat, Zdeňka Lva z Rožmitála.

W kolejnym, najobszerniejszym rozdziale przedstawiono panoramę społeczeństw krajów koronnych, które – jak świadczą o tym obficie cytowane źródła – powoli zmierzały w kierunku przekształcenia się w jedno społeczeństwo Korony Czeskiej, przynajmniej w odniesieniu do niektórych przedstawicieli elit politycznych, zwłaszcza Pernštejnów. Rozdział jest mozaiką postaw, przy czym okazuje się, że czeski nacjonalizm nie jest przypisany do utrakwizmu czy braci czeskich, ale cechuje tez wielu prominentnych przedstawicieli katolickiej magnaterii. Ujawnia się też różne pojmowanie interesu państwa, nie zawsze uwarunkowane narodowościowo, konfesyjnie czy stanowo. Obserwować przy tym możemy przejawy swoistego makiawelizmu, dostosowywania opinii do realizacji aktualnych interesów. Ta mozaika ujawnia wszakże, jak ważną wciąż rolę, w zasadzie wciąż bezkonkurencyjną, ma do odegrania jako zwornik państwa jeden człowiek – monarcha.

Rozdział uzupełnia przegląd i próba interpretacji kreacji architektonicznych chyba ściśle powiązanych z czeskim, w mniejszym stopniu morawskim nacjonalizmem o niejasnym obliczu – charakterystyczne i wyjątkowe w skali Europy dachy namiotowe czeskich świątyń, jak utrakwistycznych (np. Praga, Kutná Hora, Chrudim, Časlav, Litomierzyce, Louny), tak i katolickich (np. Czeskie Budziejowice, Pilzno, Uście nad Łabą), znanych też z Moraw (Ołomuniec) i Śląska (Świdnica). Dachy takie wieńczyły też pałacowy segment Zamku Praskiego czy ratusz w Pardubicach. Jawią się jako nawiązanie do namiotów Narodu Wybranego, stawianych w czasie czterdziestoletniej wędrówki z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Wciąż jednak jest wiele pytań związanych z tą osobliwą formą architektoniczną). W przypadku Zamku Praskiego mówić trzeba chyba o próbie syntezy tradycji rzymskich (renesansowość czy raczej antyczność) i jerozolimskich (gotyckość).

Ostatni rozdział powraca do spraw podejmowanych już obszernie w tomie poprzednim, czyli do spraw tureckich i reformatorskiego ekstremizmu. Z perspektywy katolickiej, królewskiej postrzegane one były w koincydencji, jako kara za odstąpienie od rzymskiej ortodoksji (Turcy jako bicz Boży), zarazem jako dywersja „na tyłach” prawowiernego chrześcijaństwa, które w osobach Habsburgów bierze na siebie brzemię jego obrony przed Islamem. Rozdział przynosi przegląd inicjatyw artystycznych – od fortyfikacji po medale – związanych z turecką agresją i stosunkiem do niej uwarunkowanym konfesyjnie. Szczególnie interesująco jawi się tu program realizowany przez legnicko-brzesko-wołowskiego Piasta, który stał w opozycji wobec Habsburga. Z jednej strony, dopóki mógł, wspierał coraz bardziej ekstremistycznie ustosunkowanego reformatora Kaspra ze Schwenkfeldu, z drugiej – kontaktując się z Hohenzollernami, w tym i środowiskiem Albrechta pruskiego, tworzył ideowy fundament nowego pojmowania chrześcijaństwa, którego źródła tkwią z Biblii i osobistym doświadczeniu Ziemi Świętej, a cele wiążą się z batalią o prawo własności do dziedzictwa rozpiętego między Salomonem a Chrystusem, bez woli oddania go islamskim władcą Nowego Rzymu, jak też pozostawienia w orbicie oddziaływania skompromitowanego Rzymu papieży.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, VI: Rex decus Ferdinandus. Kolejny Habsburg na czeskim tronie, 2: Monarcha wobec stanów

Spis treści [obsah]

Wstęp

1. Majestat Ferdynanda I

1.1. Mecenat artystyczny króla i demonstrowanie jego autorytetu w przestrzeni

publicznej Korony Czeskiej

1.2. Mennictwo

1.3. Historycy mają głos

2. Cyrklem, dłutem i pędzlem.

2.1. Odwieczny dylemat: Jerozolima czy Rzym?

2.2. Rezonans sztuki dworskiej

2.3. Obsesja upamiętniania

3. W stronę przesilenia

3.1. Jaki modus vivendi?

3.2. Cierń (nie tylko) w habsburskim oku – Hohenzollernowie i Piastowie

4. Tragiczne zwarcie

4.1. Europejski kontekst

4.2. Każdy w swoją stronę

4.3. Kary i nagrody

5. Tyran czy ofiara, czyli zamiast zakończenia

Wykaz źródeł i literatury.

Spis ilustracji

Summary

Indeks osobowy

Indeks topograficzny

Streszczenie / resume

Tom VI. obejmuje tylko pierwsze dwudziestolecie rządów Ferdynanda I w Koronie Czeskiej – do nieudanego powstania stanów czeskich z roku 1547. Podzielono go na dwie części. Druga, niniejsza, przynosi ogląd państwa jakby z perspektywy króla, który – jak się okazuje – lepiej rozumiał prawnopolityczne pryncypia swego czeskiego władztwa, niż jego poddani. Jest to o tyle zaskakujące, że Ferdynand wyrastał w Hiszpanii, a więc z dala od realiów Europy Środkowej.

Potomek cesarzy rzymskich i królów Hiszpanii, brat imperatora, mąż dziedziczki tronów czeskiego i węgierskiego miał powody, by czuć swoją wyjątkowość. Mimo to manifestowanie swoje majestatu musiał ograniczać możliwościami finansowymi w dobie, gdy Turcy napierali na Wiedeń, opanowawszy wcześniej większość władztwa węgierskiego. W rozdziale pierwszym prześledzono poczynania władcy w zakresie reprezentacji władzy, przedstawiając nową interpretację kilku z nich (belweder w Pradze, ratusz w Lubaniu, dokonania wrocławskie). Ukazano też skrótowo numizmaty z tym związane (głównie praskie i wrocławskie) oraz dokonania ówczesnej, głownie czeskiej historiografii, z szeroką prezentacją i interpretacją wizji dziejów pióra Václava Hajka z Libočan.

Rozdział drugi poniekąd sumaryzuje wątki, jakie pojawiły się w niemal wszystkich poprzednich woluminach. Dotyczy głownie spraw sztuki, a to w rozbiciu na dwubiegunowość ówczesnych inicjatyw, rozpiętych między oddziaływaniem tradycji imperialnych Rzymu (zatem bliskich środowisku monarchy) oraz wciąż, właściwie wiecznie żywych inspiracji Jerozolimą (zatem „kodem” biblijnym). W tym kontekście starano się rejestrować meandry oddziaływania sztuki kręgu monarszego, by pochylić się nad fenomenem epoki, jakim była swoista obsesja upamiętniania się. Nie chodzi przy tym jedynie o sztukę sepulkralną. Ówczesna komemoracja ma wiele odcieni i zdaje się, że stanowi wciąż niepojęty przez nas klucz do odczytania mentalności ludzi tamtych czasów.

Rozdział trzeci ma charakter obszernego wstępu do omówienia przebiegu powstania stanów czeskich w 1547 roku. Ukazano tu narastające napięcie między nie tyle może centralistycznymi usiłowaniami władcy i oportunizmem stanów (oraz krajów koronnych stojących w opozycji wobec Czech), ale wyobrażeniem władcy o charakterze i zasadach funkcjonowania państwa – części systemu władztw chrześcijańskich – oraz wizją stanów, obciążonych myśleniem partykularnym, choć nie znaczy to, że wyzbytym z jakiegoś idealizmu. Jest to napięcie które szalenie trudno zdefiniować. Posługując się rzymsko-imperialnym sztafażem i katolicyzmem, jest ono w sensie dążeń (także dla królewskiego brata, cesarza Karola V) – cezaropapistowskie. Dla stanów natomiast uwarunkowanych reformatorsko (bracia czescy utrakwizm, luteranizm), jest to myślenie o wspólnocie chrześcijańskich cnót i wartości, uwarunkowanych jednak prawem partykularnym, regionalnym.

Rozdział ostatni to bogato aplikowana źródłami pisanymi relacja o przebiegu powstania stanowego, poprzedzona naszkicowaniem europejskiego, politycznego kontekstu. Omówiono też sposób, w jaki monarcha potraktował zbuntowanych poddanych, którzy mogli nie podzielać jego katolicyzmu i zapatrywań na rolę czeskiego króla w strukturach Rzeszy, ale – ignorując kazus zagrożenia dla integralności Korony Czeskiej na Dolnych Łużycach – okazali się ślepi na kształt Korony Królestwa Czech, jaką pozostawili im w spadku Luksemburgowie, Ferdynand I rozegrał tę partię po mistrzowsku – rękami Morawian i Ślązaków ukarał Czechów, zarazem Czechami posłużył się dla upokorzenia śląskiego księcia Fryderyka II. Jak pokazują jego decyzje związane z zapewnieniem następstwa tronu po sobie, nie mógł jednak zlekceważyć opinii stanów Śląska w tej sprawie. Po uznaniu tych praw przez stany czeskie, natychmiast zapytał o to samo mieszkańców kraju nad Odrą. Mimo, iż upłynęło w 1549 roku 201 lat od powstania Korony Królestwa Czech, Habsburg, niczym ongiś Karol IV Luksemburski, respektował prawnopolityczne pryncypia państwa czeskiego, o których potem, na długich blisko 500 lat zapomnieli historycy, nie tylko ci czescy.

W liście Ferdynanda I do stanów Śląska z marca 1549 roku po raz pierwszy bodaj pada określenie Fürsten und die Stände der Cron (w domyśle: Cron Böhmen albo raczej Behaim lub podobne, wedle ówczesnej pisowni). Wynika z tego, że król przeniósł na całe państwo czeskie termin stosowany dotąd tylko w odniesieniu do sejmu śląskiego (albo szerzej: śląskiej stanowej przestrzeni politycznej), bo przecież tylko tu – w kraju nad Odrą – byli w XVI wieku w Koronie Królestwa Czech książęta. Tak oto dokonywał się proces wyparty przez historiografię – slesizacja czy ześląszczenie Korony Czeskiej. Proces ten będzie trwał i później, czego przejawem były decyzje Ferdynanda II z 1627 roku – wprowadzenie dziedziczności tronu, czyli zasady forsowanej co najmniej od XV wieku przez Ślązaków oraz Morawian, ale nie Czechów.

 

Idea i państwo. Korona Królestwa Czech w latach 1457-1547, VII: Konkluzje i uzupełnienia. Zbiorcze zestawienie źródeł i literatury. Indeksy

Idea i państwo najpewniej wzbudzi kontrowersje, dyskusje – wypadało będzie na nie zareagować. Temu służył będzie tom ostatni, który siłą rzeczy napisany być na razie nie może. Przyniesie też ogólne rozważania na temat tytułowej koincydencji idei i państwa, jako że jedną z osi tej pracy jest zmaganie się z pytaniem, jak to możliwe, że Korona Królestwa Czech przetrwała tak długo na przekór tak wielu przeciwnościom: geograficznym, narodowym, religijnym, ekonomicznym, politycznym i zapewne też innym, choćby komunikacyjnym. Siła tkwić musi w sferze idei – dyskretnie wykazują to poszczególne części tego dokonania, a w tym tomie przyjdzie kolej na podsumowanie tego zagadnienia.

Tom przyniesie też zbiorczy wykaz źródeł i bibliografię dla wszystkich części oraz zbiorcze indeksy: osobowy i topograficzny. Zawarte w nim także zostaną zestawienia porównawcze dotyczące wielkości miast, zamków i opactw. Tym samym powstanie klamra spinającą to, co w najpierwotniejszym zamyśle miało być jednym woluminem.