Gdańsk: Mity Gdańska Marcina Kalecińskiego

„Mity Gdańska" Marcina Kalecińskiego to pierwsza pozycja z nowej serii Gedania Artistica wydawnictwa słowo/obraz/terytoria. Autor poddał w niej analizie renesansowe motywy w sztuce Gdańska, koncentrując jednak swoja uwagę raczej na ich przekazie ideowym niż na aspektach formalnych.

Wychodząc od badań nad lekturami gdańszczan tamtego okresu, Kaleciński śledzi powstawanie mitu Gdańska jako Nowego Rzymu, w oparciu o który ta protestancka res publika próbowała budować swoją tożsamość.

Gdańsk bowiem w przeciwieństwie do wielu niemieckich miast, nie posiadał nadania cesarskiego legitymizującego prawo do nazywania się republiką. Stąd ostentacyjne wykorzystywanie motywów zaczerpniętych z tradycji antycznej w sztuce i literaturze miasta, mające zobrazować jego polityczną, religijną i kulturową odrębność.

Kaleciński, próbując nakreślić w miarę pełny obraz zjawiska, poddał analizie nie tylko malarstwo czy architekturę i jej dekorację ale również dzieła bardziej ulotne jak ramy obrazów czy artystyczne oprawy królewskich intrat i fajerwerków osadzając badany przez siebie temat na szerokim tle historycznym i kulturowym epoki.

 

Albert Godycki

Wojciech Sowała

　

Resumé:

Kniha se zabývá renesančními motivy v　umění a kultuře Gdaňska a odkrývá tak systematicky budovaný mýtus o tomto městě jako o Novém Římě. Protestantská res publica tak hledala svoji identitu a tím i politickou, náboženskou i kulturní odlišnost. Kaleciński si nevšímá jen malířství a architektury, ale také děl časem více pomíjivých.

　

Marcin Kaleciński, Mity Gdańska. Antyk w publicznej sztuce protestanckiej res publiki, słowo/obraz/terytoria, Gdańsk 2011, 416 stron, cena 66 PLN.

Internet:

http://terytoria.com.pl/ksiegarnia,tytuly,695.html

 

 

Obsah knihy:

Spis treści:

 

Od autora 6

1 Uwagi wstępne 8

2 Dzieci Wenus - Dzieci Marsa 15

2.1 W średniowiecznym ogrodzie Wenus 15

2.2 Oblężenie Malborka i Dzieci planet 19

3 W wigilię renesansu. Bogowie planetarni w kościele 28

4 U źródeł ideowych gdańskiej res publiki. Antyczne lektury gdańszczan w czasach renesansu 36

5 Gdańskie czytanie Liwiusza i Owidiusza. Obrazy Mistrza Georga na tle programu ikonograficznego Dworu Artusa w XVI wieku 45

5.1 Śmierć Lukrecji 47

5.2 Ofiara Marka Kurcjusza 55

5.3 Stracenie Mecjusza Fufecjusza 60

5.4 Diana i Akteon 62

5.5 Synowie Hajmona na Bajardzie

Święty Rajnold jako Nowy Herkules - tyranobójca 66

5.6 Dziewięciu Dobrych Bohaterów i viri illustres 71

5.7 Exempla, personifikacje cnót i temperamentów oraz bogowie planetarni w Dworze Artusa 77

5.8 Między ornamentalną modą a retoryką. Renesansowe ramy rundeli 81

5.9 Podsumowanie 84

6 Antyczne exempla iustitiae w Dworze Artusa 95

6.1 Cykl exempli sądowych z roku 1568 97

6.1.1 Sprawiedliwość Zeleukosa z Locri 98

6.1.2 Sąd Kambyzesa 100

6.1.3 Ukaranie Licyniusza Krassusa 101

6.2 Cykl alegoryczny Antona Möllera 103

6.2.1 Kalumnia Apellesa 104

6.2.2 Alegoria warunków sądu sprawiedliwego 105

6.3 Antyczne exempla iustitiae z serii siedemnastowiecznych gobelinów 106

7 Orfeusz Hansa Vredemana de Vries i neoplatoński ideał civitas 109

7.1 Divina concordia urbis. Obraz idealnego miasta i jego społeczności 111

7.2 Orpheus alter Christus wśród rajskich zwierząt 115

7.3 Naturalia-artificalia. Jelenie w Dworze Artusa 120

7.4 Orpheus musicus 124

7.5 Orfeusz - Dawid 125

8 Gdańsk - Nowa Jerozolima - Nowy Rzym. Treści republikańsko-neostoickie w sztuce protestanckiego miasta 127

8.1 Paradoksy Gdańska jako res publiki 127

8.2 Ideowe inspiracje sztuki Gdańska w czasach politycznej dominacji kalwinów 139

8.2.1 Księgozbiory gdańszczan u schyłku wieku XVI i w XVII stuleciu 140

8.2.2 Jan Kalwin i Institutio Christianae religionis 143

8.2.3 Johannes Althusius Respublica Hebraeorum a kalwiński model federacyjny 146

8.2.4 Justus Lipsjusz i neostoickie cnoty obywatelskie 148

8.2.5 Bartholomäus Keckermann

Polityczny arystotelianizm w Gdańsku 151

8.3 Gdańsk Nowym Rzymem? 152

8.3.1 Zakres zastosowania paraleli. Ikonografia rzymskich motywów architektonicznych jako symptom w sztuce Gdańska 152

8.3.2 Rzym - Nowy Babilon 156

8.3.3 Motyw obelisku w sztuce Gdańska 162

8.3.4 Gdańsk wobec mitu Wenecji

Ideowe i artystyczne związki Gdańska i Serenissimy 167

8.4 Program dekoracji Sali Czerwonej Ratusza Głównego Miasta wobec tradycji antycznej 173

8.4.1 Dekoracja kamieniarska i snycerska z lat 1594-1608

Harmonia kosmosu jako wzór dla idealnej struktury społecznej 176

8.4.2 U źródeł przymierza

Exempla biblijne jako legitymizacja projektu teokratycznej res publiki kalwińskiej 182

8.4.3 Exempla starożytne - stoickie modele postępowania res publiki wobec regnum 184

8.4.4 Świat natury a egzystencja miasta 190

8.4.5 Wywyższenie Gdańska jako eschatologicznej Nowej Jerozolimy 191

8.4.6 Alegorie cnót obywatelskich i exempla dobrych rządów w pozostałych wnętrzach Ratusza Głównego Miasta 201

8.5 Zachęty Minerwy, pokusy Junony i napomnienia Salomona. Kalwińska etyka pracy w obrazach z plafonu Izaaka van den Blocke w Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze 207

8.6 Via regia - via triumphalis. Tematyka antyczna w dekoracjach fasad gdańskich bram, budowli publicznych i domów 213

8.6.1 Programy alegoryczne bram gdańskich 214

8.6.1.1 Brama Wyżynna 216

8.6.1.2 Brama Długouliczna - Civitas Gedanea Porta Lapidea - Brama Nowej Jerozolimy - Nowego Rzymu 219

8.6.1.3 Brama Zielona 228

8.6.1.4 Brama Żuławska i Świętego Jakuba 231

8.6.2 W poszukiwaniu ideowej genealogii res publiki gdańskiej. Tematyka antyczna w dekoracjach fasad gdańskich domów i budowli publicznych 232

8.6.2.1 Pod pieczą Minerwy. Antyk w dekoracji Wielkiej Zbrojowni 232

8.6.2.2 Domus Aurea Speymana i Dwór Artusa. Exempla virtutis. Rola Plutarcha i Waleriusza Maksymusa 237

8.6.2.2.1 Bohaterowie antyczni 241

8.6.2.2.2 Bohaterowie biblijni, średniowieczni i nowożytni 249

8.6.2.2.3 Virtus factiva magnorum. Domus Aurea a model pałacu książęcego 250

8.6.2.2.4 Fasada Dworu Artusa 253

8.6.2.3 Exempla cesarzy rzymskich 259

8.6.2.4 Tematyka mitologiczna i alegoryczna 265

8.6.2.5 Tematyka antyczna i alegoryczna w dekoracji przedproży domów gdańskich 267

8.6.2.6 Antiquiteyte Italiaense maniere. Antykizacja a italianizacja, imitacja a kreacja w nowożytnej architekturze Gdańska 270

8.7 Między storią a alegorią - trionfi w sztuce Gdańska XVI-XVII wieku 276

8.7.1 Geneza przedstawień triumfów w sztuce 276

8.7.2 Triumfy historyczne jako alegorie 278

8.7.3 Triumfy religijne 283

8.7.4 Triumfy jako świeckie alegorie moralne 285

8.7.5 Mit i antykizacja w artystycznych oprawach królewskich intrat i fajerwerków 288

9 Alegorie gdańskiej prosperity. Mitologiczny obraz morza i płodności ziemi w sztuce Gdańska 307

9.1 Fontanna Neptuna 309

9.1.1 Historia. Osoba twórcy 309

9.1.2 Źródła artystyczne i ikonograficzne 312

9.1.3 „On słowy lud owłada, ucisza pierś w szale". Wymowa ideowa Neptuna 321

9.2 Neptun w alegorycznych obrazach miasta 323

9.3 Neptun i igraszki bóstw morskich 327

9.4 Alegorie czterech żywiołów, czterech pór roku i obfitości 329

10 Gdańskie obrazy Fortuny 337

10.1 Duce virtute, comite Fortuna. Fortuna a cnoty 337

10.2 Gdańskie Circulus vicissitudinis rerum humanorum 340

11 Adieu mes Amis, Adieu ma Patrie. Agonia res publiki w zachodzącym blasku XVIII wieku 346

12 Uwagi końcowe 351

12.1 Fenomen miasta i jego sztuki 351

12.2 Civitas terena - civitas divina 359

12.3 Śmierć mitu - narodziny mitu 362

12.4 Któż poniesie dziś Miasto w sobie? 366

Bibliografia 369

Teksty źródłowe (wybór) 369

Opracowania 371

Indeks osób, postaci mitologicznych i biblijnych 395

Spis ilustracji 407

Źródła ilustracji 415