Kraków: Polsko vydalo v překladu druhý díl z třídílného cyklu Świat Bizancjum - francouzský pohled na dějiny Byzance

Anotace:

Krakovské nakladatelství WAM (nejstarší katolické nakladatelství v Polsku) vydalo v překladu druhý díl z třídílného cyklu Świat Bizancjum, což je moderní francouzský pohled na dějiny Byzance.

Hlavní editorem projektu byl významný specialista Jean-Claude Cheynet, profesor byzantských dějin na univerzitě v Paříži, po mnoho let vedoucí redaktor Revue des Études byzantines a ředitel pařížského Centre de recherche sur l'histoire et la civilisation de Byzance.

Zorný úhel je charakteristický pro Francouze: zajímají je především sociální a společenské dějiny a mentalita pravoslaví.

Hlavním tématem druhého dílu (originální titul zní: Le monde byzantin : L'Empire byzantin 641-1204) je proměna antického císařství ve středověkou říši, která si svoji značnou osobitost podržela až do roku 1204, kdy hlavní město Konstantinopol padlo do rukou západních křižáků.

Polákům lze jen závidět stále se rozrůstající překladovou byzantologickou knihovnu: mj. v roce 2008 vyšla polsky klasická práce Georgije Ostrogorského Dzieje Bizancjum a v roce 1997 syntéza Historia Bizancjum, kterou napsal další velikán oboru Cyril Mango.

PhDr. Peter Kováč

 

ŚWIAT BIZANCJUM, 2. díl Cesarstwo Bizantyńskie 641-1204, editor: Jean-Claude Cheynet, překlad: Andrzej Graboń, 660 stran, cena: 89 zł.

 

http://e.wydawnictwowam.pl/tyt,46086,Swiat-bizancjum-tom-2.htm

　

Polská anotace:

Trzytomowa seria Świat Bizancjum omawia dzieje państwa bizantyńskiego od jego założenia po upadek w 1453 roku. Obecny, drugi tom poświęcony jest okresowi świetności Cesarstwa bizantyńskiego, który kończy się wraz ze zdobyciem Konstantynopola przez Łacinników.

Dziesięciu autorów ukazuje Czytelnikowi różne aspekty dziejów imperium, szukając przyczyn jego spektakularnego upadku. Prezentowany obraz historii Cesarstwa jest wielowymiarowy. Autorzy nie pomijają żadnej formy jego aktywności. Przedstawiają dramatyczne uwarunkowania stosunków z sąsiadami, przebieg wojen, życie religijne, rozwój gospodarczy i przyczyny stagnacji.

Czytelnik poznaje skomplikowany system władzy cesarskiej i śledzi jego przekształcanie z rodowego w dynastyczny. Ważne miejsce w tym obrazie zajmują dzieje chrześcijaństwa i Kościoła bizantyńskiego szukającego, w opozycji do Rzymu, własnej tożsamości.

W kolejnej epoce militarna i gospodarcza potęga Łacinników doprowadzi Bizantyńczyków do utworzenia państwa narodowego.

　

Obsah:

Wstęp ..... ..... 5

　

Część pierwsza

Kształtowanie się i rozwój Cesarstwa średniowiecznego: wydarzenia

Rozdział pierwszy

Stabilizacja granic (od VII wieku do po łowy wieku IX)

(Jean-Claude Cheynet)

Postępy muzułmanów ..... 9

Niepowodzenie kontrofensywnych działań bizantyńskich ..... 9

Zniszczyć Cesarstwo ..... 13

Chwilowe odnowienie Cesarstwa (677-692) ..... 15

Zagrożenie ostateczną klęską (692-717) ..... 17

Utrata Afryki ..... 17

Przygotowanie drugiego oblężenia Konstantynopola ..... 19

Konsolidacja za czasów dynastii izauryjskiej (717-780) ..... 20

W poszukiwaniu równowagi ..... 24

Nowy kryzys władzy cesarskiej ..... 24

Drugi okres ikonoklazmu ..... 26

Sukcesy Michała III ..... 29

　

Rozdział drugi

Ekspansja bizanty ńska za czas ów dynastii macedońskiej (867-1057)

(Jean-Claude Cheynet)

Ustanowienie dynastii macedońskiej ..... 33

Polityka zagraniczna Leona VI ..... 37

Ponowny konflikt z Bułgarami ..... 39

Sukcesy w walce przeciw muzułmanom ..... 40

Przejęcie władzy przez Konstantyna VII ..... 42

Triumf na Wschodzie ..... 43

Bazyli II, ekspansja na Zachodzie i obrona Wschodu ..... 47

Następcy Bazylego ..... 51

　

Rozdział trzeci

Bizancjum pomiędzy Turkami a krzyżowcami (1057-1204)

(Jean-Claude Cheynet)

Niepokoje wewnętrzne ..... 57

Cesarstwo zagrożone z każdej strony ..... 61

Objęcie władzy przez Aleksego Komnena ..... 64

Wstrząs wywołany wyprawami krzyżowymi ..... 68

Panowanie Jana II ..... 72

Ambicje Manuela Komnena ..... 74

Szybkie osłabienie państwa za czasów dynastii Angelosów ..... 78

Czwarta krucjata ..... 81

　

Część druga

Instytucje Cesarstwa

Rozdział czwarty

Cesarz i pałac

(Jean-Claude Cheynet)

Cesarz i jego rodzina ..... 87

Wybór cesarza ..... 87

Cesarzowe i porfirogenetki ..... 91

Kierowanie Cesarstwem ..... 93

Cesarska propaganda ..... 93

Dyplomacja bizantyńska ..... 95

Cesarski ceremoniał ..... 97

Wielki Pałac ..... 97

Tytuły cesarskie ..... 99

Nadawanie godności i urzędów ..... 99

"Roga" ..... 102

Handel godnościami i obowiązkami ..... 103

Dwór ..... 104

Eunuchowie ..... 106

　

Rozdział piąty

Instytucje Kościo ła bizantyńskiego

(Marie-Hélene Congourdeau i Bernadette Martin-Hisard)

Patriarchat ..... 110

Zasięg patriarchatu (VII-XII wiek) ..... 110

Dekret Leona III ..... 110

Taxis w latach 901-905 ..... 111

Przemiany z okresu X-XII wieku ..... 112

Patriarchat a Kościoły narodowe ..... 113

Patriarcha ..... 114

Tytulatura ..... 114

Wybór ..... 115

Pochodzenie patriarchów ..... 116

Funkcje patriarchów ..... 117

Patriarcha i cesarz ..... 117

Harmonijna współpraca czy rywalizacja? ..... 118

Władza cesarza w Kościele ..... 119

Administracja patriarsza ..... 120

Siedziba patriarchatu ..... 120

Duchowieństwo patriarchatu ..... 121

Archontowie patriarchatu ..... 121

Zarządzanie sprawami Kościoła ..... 124

Główne organy ..... 124

Synod stały ..... 124

Kancelaria patriarchalna i synodalna ..... 125

Trudna równowaga władzy ..... 125

Normy bizantyńskiego prawosławia ..... 127

Ostatnie sobory powszechne ..... 127

Nomokanon ..... 128

Synodikon Ortodoksji ..... 130

Obrządek kościoła Hagia Sophia ..... 132

Patriarchat Konstantynopola w Kościele powszechnym ..... 132

Zanikanie patriarchatów wschodnich ..... 133

Rzym i Konstantynopol ..... 134

Motywy rozłamu ..... 134

Etapy zrywania więzi między Kościołami ..... 135

Organizacja duchowieństwa ..... 137

Kariera kościelna ..... 137

Biskup ..... 138

Kaznodziejstwo ..... 140

Mniejszości nieortodoksyjne ..... 141

Monofizyci ..... 141

Ruchy sekciarskie ..... 143

Żydzi ..... 144

Muzułmanie ..... 146

　

Rozdział szósty

Administracja cesarska (Jean-Claude Cheynet)

Skarbowość ..... 149

Zasady ..... 149

Główne podatki ..... 152

Demosion, czyli podstawowy podatek gruntowy ..... 152

Kapnikon, czyli podymne ..... 153

Synone (lub coemptio) ..... 153

Podatki uzupełniające ..... 154

Ciężar podatków ..... 155

Wyłączenia podatkowe ..... 156

Ewolucja w XI i XII wieku ..... 157

Gospodarcze koszty funkcjonowania państwa ..... 160

Tworzenie prawa ..... 161

Kodeksy ..... 161

Ekloge ..... 161

Bazyliki ..... 162

Nowele ..... 163

Kształcenie prawników ..... 163

Administracja centralna ..... 164

Doradcy cesarza ..... 164

Rekrutacja i wynagradzanie urzędników ..... 165

Główne służby państwowe ..... 167

Kancelaria ..... 167

Finanse ..... 167

Instytucje dobroczynne ..... 169

Dromos ..... 170

Sprawiedliwość ..... 170

Rozwój administracji za panowania Komnenów ..... 171

Administracja prowincjalna ..... 172

Temy ..... 172

Rozwój temów ..... 173

　

Rozdział siódmy

Armia i marynarka (Jean-Claude Cheynet)

Themata i tagmata ..... 177

Pozorna reforma temów ..... 177

Organizacja i rekrutacja armii temowej ..... 180

Utworzenie marynarki wojennej ..... 181

Tworzenie nowej armii polowej ..... 182

Ewolucja marynarki wojennej ..... 187

Rola cudzoziemców ..... 188

Stan osobowy ..... 190

Armia zaawansowana technicznie ..... 193

Finansowanie armii i opłacanie żołnierzy ..... 195

Sprawa ziem wojskowych ..... 195

Przemiany w X i XI wieku: fiskalizacja stratei ..... 197

Rozwój pronoia ..... 198

Żołnierze jako grupa uprzywilejowana? ..... 199

Powody, dla których armia prowadzi walkę ..... 201

Podsumowanie ..... 202

　

Rozdział ósmy

Klasy kieruj ące Cesarstwem (Jean-Claude Cheynet)

Odnowienie wyższej arystokracji ..... 206

Kadry wojskowe od VII do IX wieku ..... 206

Ewolucja pod panowaniem ostatnich Macedończyków ..... 209

Dochodzenie Komnenów na szczyty ..... 211

Czy arystokracja stanowiła otwartą grupę? ..... 213

Środki wpływów ..... 214

Tworzenie się klanów rodzinnych ..... 214

Miejsce kobiet ..... 216

Fortuny i ich dziedziczenie ..... 219

Klientela arystokracji ..... 222

Czy w Bizancjum istniały prywatne armie? ..... 224

Powstania ..... 225

Dążenie do zawładnięcia tronem ..... 225

Ruchy separatystyczne ..... 228

Separatyzm etniczny ..... 229

Dysydenci greccy ..... 230

 

Część trzecia

Podstawy cywilizacji bizantyńskiej

Rozdział dziewiąty

Ludność i demografia (Jacques Lefort)

Ludność ..... 235

Różnorodność zaludnienia ..... 235

Ruchy migracyjne ..... 236

Języki używane w Cesarstwie ..... 240

Cesarstwo jako czynnik jednoczący ..... 242

Polityka cesarzy ..... 244

Zagadnienia demograficzne ..... 247

Rozkład populacji ..... 247

Ewolucja demograficzna ..... 248

Wielkość populacji ..... 251

　

Rozdział dziesiąty

Gospodarka i społecz ństwo wsi (Jacques Lefort)

Warunki produkcji rolnej ..... 253

Warunki geograficzne ..... 253

Narzędzia ..... 254

Społeczna organizacja produkcji ..... 255

Wieś i posiadłość, drobni właściciele i dzierżawcy ..... 255

Sposoby użytkowania wielkich posiadłości ..... 257

Gospodarka chłopska ..... 257

Formy spieniężania produkcji rolnej ..... 258

Produkty: uprawiane rośliny i hodowane bydło ..... 258

Techniki agrarne i produkcja ..... 261

Wykorzystywanie obszarów leżących odłogiem ..... 264

Czynniki wpływające na rozwój ..... 265

Wzrost demograficzny i zwiększenie popytu ..... 265

Skutki wzrostu liczby ludności od IX wieku ..... 265

Wzrost popytu od X wieku ..... 267

Poszerzenie powierzchni upraw i jego uwarunkowania ..... 267

Rola struktury wiejskiej ..... 269

Wioska jako habitat ..... 269

Gospodarcza funkcja wioski jako struktury społecznej ..... 270

Samorząd wiejski ..... 271

Gmina i państwo ..... 272

Wielkie posiadłości ziemskie na obszarach należących do wiosek ..... 272

Rola środowiska obszarniczego ..... 273

Wzrastający udział wielkich posiadłości ziemskich w gospodarce rolnej ..... 274

Wielcy posiadacze ..... 276

Zarządzanie wielkimi posiadłościami ..... 278

Księgowość wielkich posiadłości ..... 278

Zainteresowanie wielkich posiadaczy ziemskich agronomią ..... 279

Formy rozwoju ..... 279

Podział dochodów z ziemi ..... 280

Dochód wieśniaków ..... 280

Dochód wielkich posiadaczy ..... 280

Rzemiosło rolne ..... 281

　

Rozdział jedenasty

Konstantynopol a gospodarka miejska (Michel Kaplan)

Rozwój miasta ..... 283

Ludność ..... 283

Organizacja miejskiej przestrzeni i pejzażu ..... 285

Od połowy VI do końca IX wieku ..... 285

Ponowny rozwój ..... 286

Dzielnice portowe ..... 288

Miasto stołeczne ..... 292

Stolica Cesarstwa ..... 292

Symboliczna i rzeczywista siedziba władzy politycznej ..... 292

Pałac ..... 293

Lud ..... 295

Instytucje Konstantynopola ..... 298

Eparcha ..... 298

Rejon Konstantynopola ..... 299

Święte miasto ..... 300

Kościół Konstantynopola ..... 300

Klasztory, fundacje miłosierdzia, bractwa ..... 301

Stolica relikwii ..... 303

Gospodarka ..... 304

Profesje ..... 304

Księga Eparchy ..... 304

Organizacja korporacji zawodowych ..... 305

Znaczenie gospodarcze i polityczne ..... 306

Społeczna struktura produkcji ..... 307

Profesje o dużej wartości dodanej ..... 307

Rzemiosło i drobny handel: sklepik ..... 308

Właściciele i najemcy ..... 309

Państwo i możnowładcy ..... 310

Wielki handel ..... 311

Finansowanie handlu ..... 311

Kupcy ..... 313

Dostawy dla stolicy ..... 314

Społeczeństwo Konstantynopola ..... 316

Dominująca rola arystokracji ..... 316

Pojawienie się "mieszczaństwa" ..... 317

Rzemiosło i jego pracownicy ..... 319

Rzemieślnicy: ich status społeczny ..... 319

Wolne zawody ..... 320

Kobiety ..... 320

Niewolnicy ..... 321

Osoby z marginesu społecznego ..... 322

　

Rozdział dwunasty

Pieniądz , finanse i handel (Cécile Morrisson)

Organizacja bicia pieniądza ..... 326

Źródła zaopatrzenia w kruszce: zasoby pieniężne i kopalnie ..... 326

Cechy systemu monetarnego ..... 328

Organizacja bicia pieniądza ..... 330

Mennice ..... 330

Zapaść, opór i przystosowanie: mroczny okres

(koniec VII - połowa IX wieku) ..... 332

Zapaść i przystosowanie ..... 332

Ograniczona i częściowa produkcja ..... 332

Regionalna specyfika i wzrastająca autonomia prowincjalnych

warsztatów menniczych ..... 333

Regionalizacja i ograniczenie obiegu ..... 334

Przetrwanie sfery wymiany pieniężnej i jej ograniczenia ..... 336

Pierwsze odrodzenie monetarne: od Teofila do Konstantyna VII

(od połowy IX do X wieku) ..... 339

Zwiększona intensywność produkcji i obiegu pieniądza ..... 339

Kontekst podatkowy i budżetowy ..... 341

Ekspansja i związane z nią problemy (koniec X - początek XII wieku) ..... 342

"Ekspansja" w XI wieku ..... 342

Kryzys końca XI wieku ..... 345

Reforma Aleksego I Komnena i system hyperpyrona ..... 346

Monetaryzacja w epoce Manuela I a finanse Cesarstwa ..... 347

Bizant w handlu śródziemnomorskim ..... 348

　

Rozdział trzynasty

Życie religijne (Béatrice Caseau i Marie-Hélene Congourdeau)

Ramy życia wiernych ..... 352

Rytm życia ..... 353

Chrzest ..... 353

Małżeństwo ..... 354

Pokuta ..... 357

Pochówek i życie pozagrobowe ..... 358

Kościół i społeczeństwo ..... 361

Kontrolowanie przemocy ..... 361

Zakazane praktyki ..... 363

Formy pobożności ..... 364

Życie liturgiczne ..... 364

Święci i ich kult ..... 368

Miejsce obrazów ..... 370

Krytyka obrazów ..... 373

Tendencja mistyczna: Symeon Nowy Teolog ..... 374

Monastycyzm ..... 375

Zakładanie monasteru ..... 375

Nowa geografia monastyczna ..... 377

Okres pierwszego rozkwitu w Bitynii ..... 377

Wzrost znaczenia Bałkanów ..... 378

Bogactwa klasztorów ..... 379

Poprawa zarządzania ..... 380

　

Rozdział czternasty

Nauczanie i kultura pisana (Bernard Flusin)

Mroczne wieki ..... 384

Odnowa (koniec VIII - IX wiek) ..... 391

Focjusz, Aretas i ich epoka ..... 395

Panowanie Konstantyna VII Porfirogenety ..... 400

Apogeum: XI i XII wiek ..... 403

　

Rozdział piętnasty

Sztuka (Jean-Michel Spieser)

Zjawiska ogólne ..... 416

Lata 650-886 ..... 416

Lata 886-1025 ..... 417

Lata 1025-1204 ..... 418

Główne dziedziny twórczości artystycznej ..... 419

Architektura ..... 419

Monumentalne malarstwo religijne i ikony ..... 425

Ikonoklazm ..... 425

Wiek X ..... 427

Wieki XI i XII ..... 430

Z pałacu do miasta i na wieś: sztuka świecka, sztuka nieużytkowa,

przedmioty codziennego użytku ..... 433

Sztuka dworska ..... 433

Sztuka nieużytkowa ..... 435

Poza kontekstem dworu i miasta ..... 437

 

Część czwarta

Regiony Cesarstwa

Rozdział szesnasty

Anatolia i Wschód bizantyński (Bernadette Martin-Hisard)

Od Wschodu do Anatolii (VII wiek - koniec IX wieku) ..... 445

Anatolia w stanie wojny ..... 446

Atakowana Anatolia (VII-VIII wiek) ..... 446

Rozwój administracyjny (VII wiek - początek IX wieku) ..... 448

Anatolia ustabilizowana (IX wiek) ..... 450

Nowa Anatolia ..... 453

Nowe słownictwo ..... 453

Ruralizacja a arystokracja ..... 456

Żywotność religijna ..... 458

Zróżnicowanie regionalne ..... 460

Anatolia i jej nowe granice (od końca IX do połowy XI wieku) ..... 462

Ekspansja Anatolii ..... 462

Wojny partyzanckie i kampanie w Anatolii w X wieku ..... 462

Arystokracja anatolijska ..... 465

Nowe terytoria wschodnie ..... 467

Druga ekspansja ..... 470

Anatolia i złudzenie pokoju ..... 472

Daleko od wojny ..... 472

Ekspansja ekonomiczna ..... 474

Stałość religijna ..... 476

Aspekty regionalne ..... 477

Podział Anatolii (od połowy XI wieku do 1204 roku) ..... 478

Utrata terenów w drugiej połowie XI wieku ..... 479

Postępy tureckie ..... 479

Arystokracja rozdarta między Konstantynopolem a Anatolią ..... 480

Opuszczanie Anatolii przez Bizantyńczyków ..... 481

Podział w XII wieku ..... 484

Wewnętrzne granice Anatolii ..... 485

Anatolia utracona: kraj Rum ..... 486

Anatolia ocalona i rozkwitająca ..... 487

Wyspy ..... 490

　

Rozdział siedemnasty

Bałkany (Jean-Claude Cheynet)

Nowe struktury ..... 494

Wyludnienie i przybycie Słowian oraz Bułgarów ..... 494

Stosunki z Bułgarami ..... 496

Odzyskanie Tracji i Bałkanów południowych ..... 498

Ustanowienie temów ..... 499

Kwestia bułgarska ..... 501

Nawrócenie Bułgarów i jego stawka ..... 501

Ambicje Symeona z Bułgarii ..... 503

Podbój Bułgarii ..... 506

Bałkany bizantyńskie ..... 508

Administracyjna organizacja Bałkanów w latach 1018-1204 ..... 508

Nomadowie ..... 510

Bałkany jako ośrodek Cesarstwa w XII wieku ..... 511

Ekspansja gospodarcza ..... 513

Hellada i Peloponez ..... 514

Tesalonika i okolice ..... 515

Północna część Bałkanów ..... 517

Tracja ..... 518

Odnowa "narodowa" ..... 520

　

Rozdział osiemnasty

Italia bizantyńska (641-1071)

(Jean-Marie Martin)

Ziemie egzarchatu Rawenny (641-751) i Sycylia bizantyńska (641-902) ..... 526

Egzarchat Rawenny ..... 526

Sycylia ..... 531

Temy Longobardii i Kalabrii, katepanat Italii

(od końca IX wieku do 1071 roku) ..... 534

Obydwa temy ..... 534

Początek rekonstrukcji sieci osadnictwa ..... 537

Administracja ..... 540

Dwa różne społeczeństwa ..... 542

　

Podsumowanie ..... 547

Wnioski ogólne ..... 549

Wskazówki bibliograficzne ..... 553

Główne pomoce warsztatowe ..... 557

Słownik ..... 625

Cesarze konstantynopola ..... 633

Patriarchowie konstantynopola ..... 635

Indeks ..... 637

Spis map i tablic ..... 655