Kraków: Tomasz Ratajczak Mistrz Benedykt - architekt króla Zygmunta I

Mistrz Benedykt Tomasza Ratajczaka to pierwsza, tak obszerna, praca poświęcona temu nieprzeciętnemu architektowi, pozostającemu do tej pory nieco w cieniu skupiających na sobie uwagę badaczy Franciszka Florentczyka i Bartłomieja Berecciego. W przeciwieństwie bowiem, do swoich sławnych kolegów, Benedykt Sandomierzanin jest artystą, którego twórczość niełatwo sklasyfikować, łączy on bowiem harmonijnie w swoich budowlach tradycję gotycką i renesansową.

Pomimo stosunkowo nieźle udokumentowanych prac mistrza Benedykta, o samym architekcie wiemy niewiele, stąd omawiana tutaj monografia artysty to przede wszystkim analiza jego dzieł, choć autor nie oparł się pokusie przedstawienia swojej hipotezy na temat pochodzenia mistrza.

Otóż, mistrz Benedykt miałby według Ratajczaka pochodzić z południowych Niemiec, na co wskazuje stosowanie przez naszego architekta konstrukcji szkieletowej, szeroko stosowanej przez tamtejszych budowniczych. Następnie Benedykt miałby pracować przy budowie ratusza w Bardejowie, którego detal architektoniczny (ornament tralkowy) zbliżony jest do tego, który mistrz Benedykt zastosował przy dekoracji rezydencji królewskiej w Piotrkowie.

Tezę tą dodatkowo wzmacnia dokumentacja budowy bardejowskiego ratusza, w której wymieniony jest budowniczy o imieniu Benedykt. Z Bardejowa miałby nasz architekt, jako członek warsztatu mistrza Aleksandra trafić na zamek biskupi w Muszynie a stamtąd poprzez protekcję biskupa Jana Konarskiego do króla Zygmunta I.

Pierwszą budowlą wykonana przez mistrza Benedykta dla Zygmunta I była rezydencja w Piotrkowie. Zaprojektowana na życzenie króla w formie wieży mieszkalnej, została wzniesiona w latach 1512-1519. Analizując architekturę pałacu Ratajczak zwraca uwagę na konstrukcję budynku, charakteryzującą się wykorzystaniem systemu szkieletowego oraz dążeniem do zmniejszenia masy filarów poprzez umiejscowienie w nich kanałów wentylacyjnych lub latryn, Ta, jak uważa autor, charakterystyczna dla mistrza Benedykta ekonomia konstrukcyjna objawia się również w zmniejszaniu grubości murów na kolejnych kondygnacjach co prowadzi nie tylko do zmniejszenia ich masy ale także powiększenia przestrzeni użytkowej.

Bardzo istotnym elementem analizy dzieł mistrza Benedykta i swoistym znakiem rozpoznawczym jego warsztatu są charakterystycznie dekorowane obramienia otworów okiennych i drzwiowych. Ich cechą szczególną jest harmonijne połączenie motywów gotyckich w postaci krzyżujących się laskowań elementami renesansowymi. Do najbardziej zaś charakterystycznych elementów tych dekoracji należy zaliczyć motyw sznura owiniętego taśmą i guzy często wypełniające płaskie powierzchnie obramień.

Blisko połowę objętości pracy Tomasza Ratajczaka zajmuje analiza prac wykonanych przez warsztat mistrza Benedykta na Wawelu. Jak wiemy z zachowanych dokumentów Benedykt zatrudniony został przez Zygmunta I do wzniesienia wschodniego skrzydła zamku, przy czym badacze tego zagadnienia nie są zgodni co do roli naszego architekta w tym przedsięwzięciu. Ratajczak, po analizie zarówno zachowanej dokumentacji jak i konstrukcji samego budynku (analogicznej jak w Piotrkowie) oraz detalu architektonicznego stwierdza, że zarówno projekt jak i wykonanie wschodniego skrzydła zamku wawelskiego było samodzielnym dziełem Benedykta i jego warsztatu.

Nieco mniej konkretne efekty przyniosły badania przeprowadzone przez autora nad innymi budowlami przypisywanymi mistrzowi Benedyktowi. Z pośród wymienianych w tym kontekście między innymi zamków w Sandomierzu, Radomiu, Niepołomicach, Ogrodzieńcu, Mokrsku Górnym, Wiśniczu czy Dąbrowicy, dokumentami potwierdzającymi udział Benedykta w przebudowie dysponujemy jedynie w przypadku obiektów w Sandomierzu i Niepołomicach, jednak jak stwierdza autor zarówno owe wzmianki jak i stan zachowania budowli uniemożliwiają określenie roli naszego architekta w tych przedsięwzięciach. Natomiast wśród pozostałych obiektów jedynie w wypadku przebudowy siedziby Bonerów w Ogrodzieńcu można, według autora, przyjąć za możliwy udział mistrza Benedykta.

Autor kończy swoją pracę rozważaniami na temat stylu gotycko-renesansowego zwracając uwagę na nieprecyzyjność tego określenia i proponując zastąpić dotychczasowe określenia stylowe innymi, definiowanymi przez funkcję i wymowę ideową określeniami, zaczerpniętymi z retoryki. Propozycja raczej niewykonalna (nie wyobrażam sobie zmiany tak głęboko zakorzenionych nawyków określania stylu jako gotyk, renesans itd.) ale bardzo interesująca, choćby przez to, że zwraca uwagę na fakt wykorzystywania form renesansowych ze względu na ich przekaz ideowy, a który niekoniecznie musiał być wyrazem upodobań estetycznych fundatora czy artysty.

Podsumowując należy stwierdzić, że książka Tomasza Ratajczaka to praca bardzo rzetelna, poprzedzona wieloletnimi badaniami i choć wiele z ustaleń w niej zaprezentowanych może wraz z rozwojem badań i odkrywaniem nowych faktów zostać zakwestionowanych, to należy ona już w tej chwili do pozycji, których nie można pominąć zajmując się architekturą Małopolski XVI w. Jej recepcja wśród badaczy już z resztą następuje o czym łatwo się przekonać zaglądając chociażby na stronę Muzeum Okręgowego w Sandomierzu, na której opis ekspozycji związanej z Zamkiem Sandomierskim w oparciu o nią został przygotowany.

Albert Godycki

Wojciech Sowała

Tomasz Ratajczak, Mistrz Benedykt - architekt króla Zygmunta I, Kraków (Universitas) 2011, 498 stron, cena 59 PLN.

Resumé:

První třetina 16 století je v polském umění velmi komplikované období: místní umělci pozdně gotického školení se museli vyrovnat s novým renesančním uměním přicházejícím z Itálie. V této době pracuje i Mistr Benedikta, hlavní postava knihy Tomasze Ratajczaka. Autor zpracoval četné archivní prameny a současně využil nejnovější poznatky spojení s restaurováním krakovského Wawelu. Ratajczak se zabývá i dalšími umělcovými stavbami a věnuje se také otázkám stylu v tomto období. Mistr Benedikt pracoval ve službách polského krále Zikmunda I. Starého, syn Kazimíra IV. Jagellonského a Alžběty Habsburské. Zikmunda I. byl bratrem českého a uherského krále Vladislava II. Jagellonského.

Obsah knihy:

Wstęp

1. Mistrz Benedykt na tle stanu badań historii sztuki i w świetle źródeł archiwalnych

1.1. Mistrz Benedykt w literaturze historyczno-artystycznej

1.2. Mistrz Benedykt w źródłach archiwalnych

2. Sejmowa rezydencja Zygmunta I w Piotrkowie

2.1. Turris in modum arcis Petricoviae aedificata

2.2. Rola projektanta i geneza architektury pałacu w Piotrkowie

2.3. Warsztat budowlany pałacu w Piotrkowie i pochodzenie mistrza Benedykta

3. Zamek królewski na Wawelu - wspólne dzieło architektów włoskich i mistrza Benedykta

3.1. Zamek królewski na Wawelu - pierwszy etap przebudowy (1500-1517)

3.2. Geneza architektury zamku wawelskiego

3.3. Mistrz Benedykt na Wawelu przed 1519 rokiem - problem kuchni i łaźni królewskiej

3.4. Skrzydło wschodnie krakowskiej rezydencji Zygmunta I (1519-1529)

3.5. Rola mistrza Benedykta oraz jego warsztatu w nowożytnej przebudowie zamku wawelskiego

4. Zamki królewskie w Sandomierzu i Niepołomicach

4.1. Udział mistrza Benedykta w przebudowie zamku sandomierskiego (1514/1520-1527)

4.2. Prace mistrza Benedykta na zamku w Niepołomicach

5. Dzieła architektury hipotetycznie przypisywane mistrzowi Benedyktowi

6. Mistrz Benedykt i „styl między stylami" w architekturze przełomu średniowiecza i nowożytności

6.1. Oddziaływanie architektury mistrza Benedykta

6.2. Czy istniał styl „gotycko-renesansowy" w architekturze

7. Architekt czy murator

Zakończenie

Bibliografia

Internet:

http://www.universitas.com.pl/ksiazka/Mistrz_Benedykt___krolewski_architekt_Zygmunta_I_2926.html