Praha: Recenzja wystawy Otwarte bramy Raju. Benedyktyni w sercu Europy 800-1300 (Otevři zahradu rajskou. Benediktini v srdci Evropy 800–1300

Magne Dionysi, portas aperi Paradisi,

Suggeriumque piis protege praesidiis

Quique novam cameram per nos tibi constituisti

In camera coeli nos facias recipi,

Et pro praesenti coeli mensa satiari

Significata magis significante placent.

opat Suger z Saint-Denis

[za: Abbot Suger. On the Abbey Church of St.-Denis

and its Art Treasures, ed. Erwin Panofsky, Princeton 1946, p. 54]

Wystawę Otevři zahradu rajskou. Benediktini v srdci Evropy 800 – 1300 (Otwarte bramy Raju. Benedyktyni w sercu Europy 800-1300) można zobaczyć w Valdštejnskiej Jízdárni (Szkole Jazdy Konnej Wallensteinów) w dniach 07.11.2014 - 15.03.2015. Wystawę uzupełnia ekspozycja w Galerii Klementinum w Bibliotece Narodowej Republiki Czeskiej, prezentująca prace skryptorium na Břevnovie z przełomu X i XI wieku.

Kuratorami wydarzenia są Vít Vlnas z Narodowej Galerii w Pradze, Petr Sommer z Centrum Badań nad Średniowieczem przy Instytucie Filozofii Czeskiej Akademii Nauk oraz Jiří Kuthan z Wydziału Teologii Katolickiej Uniwersytetu Karola w Pradze. Wystawie towarzyszy katalog przygotowany przez zespół następujących badaczy: Dušana Foltýna, Jana Klípę, Pavlínę Maškovą, P. Sommra i V. Vlnasa. Projekt udało się powołać do życia, dzięki dofinansowaniu ze strony Ministerstwa Kultury Republiki Czeskiej w ramach programu NAKI – grantu na badania nad czeską tożsamością narodową i kulturalną.

Wystawa Otwarte bramy Raju… zajmuje całą galerię oraz aneks na piętrze. Przestrzeń galerii została podzielona ściankami działowymi, tworząc imitację bazylikowego układu trójnawowego. W obrębie każdej z „naw bocznych” wydzielono po 6 pomieszczeń, z których każde jest skomunikowane z sąsiednim i „nawą główną”.

W „nawie głównej” pokazywane są dzieła związane z liturgią, w „nawach bocznych” z funkcjonowaniem wspólnoty zakonnej, a w aneksie komentowana jest nowożytna recepcja dziedzictwa benedyktynów. Ścianki w sali głównej są koloru czarnego, a w aneksie oliwkowozielonego; czerń jest odniesieniem do barwy benedyktyńskiego habitu.

Wnętrze galerii jest pozbawione naturalnego światła, w związku z czym wszystkie obiekty są wydobywane za pomocą punktowego białego światła. Tak skonstruowana aranżacja ma korespondować z wyobrażeniem o nastroju średniowiecznego klasztoru, który miał być miejscem mrocznym i spowitym tajemnicą. Na wystawie zgromadzono 250 eksponatów, z których znakomita większość pochodzi ze zbiorów czeskich, a w drugiej kolejności z niemieckich i polskich; niewielka część dzieł sztuki została wypożyczona z Węgier i Austrii.

Katalog w języku czeskim towarzyszący wydarzeniu liczy 496 stron (wraz z bibliografią i indeksem nazw własnych). Jego podział odpowiada problemowej narracji wystawy – wyodrębniono 8 części, z których każda zawiera esej oraz katalog z krótką notą i podstawową literaturą (Początki chrystianizacji państwa czeskiego, Św. Benedykt, W klasztorze benedyktyńskim – układ przestrzenny a rytm życia codziennego, Rzeźby, Kultura książki i iluminacje, Skarby klasztorów benedyktyńskich, Zabytki sfragistyczne benedyktyńskich kancelarii, Drugie życie średniowiecznych benedyktynów). Dużą zaletą pozycji są kolorowe reprodukcje bardzo wysokiej jakości dzieł eksponowanych w Valdštejnskiej Jízdárni, a także, co należy uznać za dodatkowy walor, obiektów, które kuratorzy chcieli pokazać, ale nie mogli wypożyczyć.

Celem projektu było przedstawienie wpływu zakonu benedyktynów na kształtowanie się oblicza krajobrazu kulturowego Europy Środkowo-Wschodniej w średniowieczu. W zamyśle twórców, Otwarte bramy Raju… są odpowiedzią na wystawę CM 863. Svatí Cyril a Metoděj. Dějiny - tradice – úcta (CM 863. Święci Cyryl i Metody. Historia – tradycja – cześć) Štěpánki Chlumskiej, która odbyła się Klasztorze św. Agnieszki Czeskiej w Pradze w dniach 01.11.2013-02.02.2014.

Dzieła i dokumenty zaprezentowane w Valdštejnskiej Jízdárni mają uświadomić widzom, że rola Apostołów Słowian przy chrystianizacji Czech często bywa przecenienia, i że to naprawdę czarnym mnichom zawdzięczamy zakorzenienie się chrześcijaństwa na tym obszarze. Związek ziem czeskich ze światem Kościoła Wschodniego był zaledwie krótkotrwałym epizodem bez konsekwencji w porównaniu do intensywnego procesu akcji zakładania klasztorów benedyktyńskich na tym obszarze w wiekach IX do XIII, co ostatecznie wpisało go w obręb cywilizacji łacińskiej. Dość wspomnieć, że bizantyńscy misjonarze nie mieli swobody działania na Morawach ze względu na interwencję bawarskiego kleru, który traktował działania Cyryla i Metodego jako niepożądaną ingerencję w swojej sferze wpływów.

Salka Początki chrystianizacji państwa czeskiego przybliża specyfikę chrystianizacji obszaru Europy Środkowo-Wschodniej, postępującej stopniowo od w. IX, która opierała się na pozyskiwaniu dla nowej wiary głównie lokalnych elit. Ludność była chrzczona masowo w krótkim okresie czasu, co owocowało charakterystyczną koegzystencją wierzeń rodzimych i praktyki chrześcijańskiej; przekonuje o tym m.in. XII-wieczny kamienny wizerunek mężczyzny z rogiem z Altenkirchen, który jest interpretowany jako Światowid.

W początkowym okresie na interesujące nas tereny wytwory chrześcijańskiej kultury materialnej docierają głównie jako importy - zarówno z zachodu jak i ze wschodu, co dotyczyło dzieł wysokiej klasy, jak sprowadzony do Polski powstały we Francji przed r. 1271 Expositio in Apocalypsim Aleksandra z Bremy, jak i niewielkich przedmiotów pokroju bizantyńskich XI-wiecznych enkolpionów z Opočnic. Chrystianizacja niosła za sobą falę misji, na których czele stawały wybitni benedyktyni; na przykładzie św. Wojciecha (zm. 997), ukazano skutki kanonizacji dla rozwoju sztuki – od wyobrażenia świętego na rewersach monet bitych przez kolejnych czeskich władców aż po jego relikwiarze.

Dwie kolejne części przybliżają postać, którą położyła kamień węgielny pod działalność czarnych mnichów, czyli samego św. Benedykta z Nursji, i jego regułę, na której opierała się formacja życia wspólnotowego. Wyjątkowymi eksponatami przybliżającymi ten temat są najstarsze zachowane egzemplarze Reguły św. Benedykta powstałe w w. IX – z Fuldy i Sankt Gallen (Codex Sangallensis). Ukazaniu fundamentalnej roli architektury dla porządkowania życia zakonników służy zestawienie sanktgalleńskiego planu idealnego założenia klasztornego z modelami zrealizowanych: w Fuldzie i niezachowanego na Ostrovie w Davle. Wyobrażenie o wyglądzie średniowiecznego opactwa daje zestaw detali architektonicznych z bazyliki i klasztoru św. Jerzego w Pradze i z Tyńca oraz zespół ostrovskich płytek posadzkowych.

Sekcja poświęcona rzeźbie przypomina o zasługach wędrownych strzech, pozostających na usługach benedyktynów, dla rozpowszechnienia się stylu romańskiego w Europie Środkowo-Wschodniej. Obiektami szczególnie wartymi uwagi odnoszącymi się do tego tematu są: astrolabium z Ratyzbony (ok. 1052-1065), pozostałości tympanonu z Chrystusem w asyście Piotra i Pawła z Muzeum Narodowego w Pradze (koniec w. XI lub ok. 1100), Břevnovski nagrobek bł. Gunthera (ok. r. 1250). Przybliżając zjawisko, analizowano rozwój ujęcia formalnego i ikonograficznego Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz docierające do tej części kontynentu przykłady paryskich rzeźb w kości słoniowej.

Zawarte w tytule wystawy metaforyczne określenie klasztoru jako „otwartej bramy do Raju” zostało zaczerpnięte z modlitwy Sugera z Saint-Denis. Kiedy u słynnego francuskiego opata pojawia się ono w odniesieniu do duchowego znaczenia klasztoru, tu konotuje z jego materialnym wymiarem jako ośrodka kulturotwórczego i wypełnionego sztuką najwyższej klasy.

Świadectwo temu dają działy Kultura książki i iluminacje oraz Skarby klasztorów benedyktyńskich, w których zgromadzono znakomity zespół mszałów oraz sakramentarzy, w tym praski (ok. r. 800), reichenauski (ok. r. 980) i tyniecki (ok. 1070-1080). Jedną z najcenniejszych prezentowanych ksiąg jest bez wątpienia Pasjonał Opatki Kunegundy (1312-1321). Eksponowane rękopisy uświadamiają, że mury benedyktyńskich skryptoriów ocaliły od zapomnienia wiedzę starożytnych.

O bogactwie oprawy liturgii mówią widzom także wspaniałe wyroby rzemiosła artystycznego, z czego do najważniejszych należy zaliczyć dwa procesyjne krzyże – jeden z Zwiefalten (przed r. 1138 lub połowy w. XII), drugi z Roudnic nad Labem (po połowie w. XII); kielich z Ottobeuren (ok. r. 1220); czy kielich i patenę z Tyńca (II poł. w. XI). Interesujące jest uzupełnienie ekspozycji o dzieła związane z kultem św. Wolfganga z Ratyzbony, benedyktyńskiego mnicha, który aktywnie wspierał umocnienie zinstytucjonalizowanego chrześcijaństwa na terenie Europy Środkowo-Wschodniej.

Dużym plusem wystawy jest zwrócenie uwagę na pieczęcie - przedmioty często pomijane w analizach historyczno-artystycznych. Właśnie w kancelariach klasztornych benedyktynów zachowało się najwięcej zabytków sfragistycznych, gdyż były one często miejscem spisywania najważniejszych dokumentów, także o randze państwowej. Pokaz stał się okazją do zebrania obok siebie szeregu pieczęci poszczególnymi konwentów i opatów.

Bardzo wartościowym składnikiem projektu jest aneks Drugie życie średniowiecznych benedyktynów. Chociaż zgodnie z tytułem kuratorzy koncentrują się na latach 800-1300, postanowiono uzupełnić narrację o jeszcze jeden problem, który jest niezmiernie ważny z kulturoznawczego punktu widzenia, czyli zagadnienie recepcji dziedzictwa średniowiecznych mnichów benedyktyńskich w dobie nowożytnej i w. XIX. W okresie kontrreformacji zaczęto formułować mit mnicha prowadzącego idealne życie w harmonii z regułą św. Benedykta, a także promować kult świętych członków zgromadzenia, a zwłaszcza jego założyciela.

Postępując w duchu nowożytnego historyzmu, architekci pokroju Jana Blažeja Santini-Aichla włączali do swojego języka artystycznego formy średniowieczne, adaptując je do kooperacji z barokowymi, czego dobrym przykładem jest założenie w Kladrubach. Opactwa cieszące się sławą starożytności stawały się tematem licznych graficznych przedstawień, które rozpowszechniano na szeroką skalę. Romantyzm rozwinął fascynację tajemnicą pokornego życia za klauzurą pogrążonego w mroku klasztoru – XIX-wieczna wizja okazała się na tyle nośna, że sięgnięto do niej przy tworzeniu scenografii wystawy.

Autorom projektu Otwarte bramy Raju… należy się pochwała za odejście od pokusy chronologicznego ujęcia na rzecz podejścia problemowego. Najbardziej chwalę sobie działy początkowy i zamykający; pierwszy, gdyż pokazuje chrzest Czech w kontekście chrystianizacji ziem sąsiednich; ostatni, ponieważ jest on świadectwem zaniedbywanej refleksji nad historyzmem przeddziewiętnastowiecznym. Co więcej, kuratorom nie brakowało odwagi przy kreacji scenariusza – postanowili zrealizować ambitne przedsięwzięcie i sprowadzić do Pragi najważniejsze dzieła do ilustracji tematu, zdając sobie w pełni sprawę, że pełnię ich zamierzenia będzie można jedynie podziwiać w katalogu.

Dużym atutem wystawy jest jej międzynarodowy charakter, uwidaczniający się w rozpatrywaniu fenomenu działalności benedyktynów w kontekście większego niż jeden kraj obszaru. Co za tym idzie, należy rozpatrywać Otwarte bramy Raju… z perspektywy zapotrzebowania społecznego, ponieważ bez wątpienia są one projektem tożsamościowym zarysowującej trzy konteksty: europejski, środkowo-wschodnio-europejski i lokalny.

Te trzy tropy są bardzo czytelne, bowiem widz opuszcza Valdštejnską Jízdárnię w przekonaniu o kluczowej roli czarnych mnichów w zbudowaniu kulturowej zależności regionu od zachodu oraz w świadomości, że między klasztorami ziem kontrolowanych przez dynastie Przemyślidów, Piastów i Arpadów istniała wymiana intelektualna; z kolei dla czeskiego odbiorcy przedsięwzięcie jest opowieścią o kolebce jego kultury narodowej. Co więcej, impreza jest nie tylko wspierana przez środki rządowe, ale także doskonale wpisuje się szereg następujących po sobie dużych wystaw poświęconych czeskiemu średniowieczu.

Wystawa Otwarte bramy Raju… jest godna polecenia zainteresowanym i badaczom nie tylko z Czech, Słowacji, Węgier, Austrii, Niemiec i Polski. Ma ona charakter uniwersalny i stanowi duży wkład w wiedzę o średniowiecznych benedyktynach w ogóle. Bramy Raju pozostają otwarte do połowy marca 2015.

Robert Domżalski

Kraków

Internet:

http://stavitele-katedral.cz/praha-vystava-otevri-zahradu-rajskou-benediktini-v-srdci-evropy-800-%E2%80%93-1300-open-the-gates-of-paradise-the-benedictines-in-the-heart-of-europe-800%E2%80%931300//